INPUICHAT NEWS: 'MistyBlue' is back after a long holiday! JOIN Inpui Chat!
Inpui So! Difficult English words? Double Click them*Tipaimukh Dam Maps soon.
Listen to Hmar Radio Listen to Hmar MP3 Listen to Hmar Radio

Sunday, March 07, 2010

Let's Tickle-1


Beginning March 2010, Inpui team is bringing out a new feature ‘Let’s Tickle’ to bring forth issues affecting the Hmar community in a lighter vein.

Here’s the first installment:
1. Ten words that scare Hmars: We are church leaders. We’ll take care of your needs.
2. Time to change: It’s the kindest way of telling the oldies that there's dirt on their dresses.
3. Power to the people: Let’s give regular salary to Hmar Inpui office bearers.
4. Gospel Centenary: Which one are you talking about?
5. Free Medical Camp: Please Vote for Me!

Friday, March 05, 2010

CENTENARY DARTHALANG-3

keivom By Pu L.Keivom* Inpui Columnist

If we abide by the principles taught by the Bible,

our country will go on prospering.

-Daniel Webster (1782-1852)

Centenary Darthlalang 1-2 a khan Gospel zara hamthratna le malsawmna ei dong dan le kohran sunga buoina a hung suok hnunga Arthatzawl pawlitiks le Coleman Factor-in a mi nghong buoi dan iemani chen ei bi ta a. Tu hin ei thuring le inchuktirna le chuonghai chu ei khawsak phung le khawtlang nun le hoihera rong an insuo dan a thren chauh hang bi vak ei tih.

Thuring le inzirtirna

Hnam tinin an ngaituo le suongtuo phak tawk sengin, anni neka thil thaw thei lem umin an ring a, chu chu tlon le biek lungawi tumin an inthawi hlak. Chuong ang ringna le thilthaw ei hril changa trongkam ei hmang chu ‘Sakhuo’ ti a nih. Ei pi le puhai khomin hnuoi le van siemtu um dingin an ring a, chu chu hming hrang hrangin an ko a. Chuong laia ei hriet lar deu chu Khawzing, Khuonu-Khuopa, Khuovang, Vana Pa, Pathien le a dang dang an nih. Chun, hri le natna le vangduoina chi hrang hrang intlun theitu umin an ring bok a, chuonghai chu dannaranin thlarau thra loah an ngai a, a hmingah ‘Huoi’ an tih. Ei pi le puhai khan thing le lung bul be angin ei hril hlak a, sienkhom an biek tak chu tuta ‘Pathien’ tia ei ko tah hi a nih. Huoi chi hrang hrang, an chunga harsatna siemtu nia an hriethai chu tlon lungawi tumin an kuomah an inthawi hlak a, sienkhom Pathien ang chun an biek ngai nawh.

‘Ramhuoi biek’ ti trongkam hi kristien ei ni hnunga pipu sakhuo betuhai hrilna dinga trongkam ei ser thar a nih. Tu lai tronga hril chun, ‘ramhuoi biek’ umzie chu ei hma sukkuokna dinga thuneitu amanih mi dâltu ei suklungawi ang hi a nih. Chu chu ‘thambiek’ amanih ‘thamtlon’ ti ding ni awm tak a nih. Inthamna hi ramhuoi biekna chi khat a nih. Thamna latu chu ramhuoi chi khat a nih. Hla phuok thiem Rokunga chun, “Chanchin Thrain kan ramah, ramhuai a um bo ta” a lo ti a, uong takin thimna lal ei sakkhum hlak. Ama hlak lawmin a’n nui ver ver si. Ieng leiin am? Ramhuoi hnot boa ei inngai tah leiin vantirko thuom lem inbelin eini lai ngampa takin an khawsa a, ei pulpit chen lemchangna zawlah ei inchangtir tah a nih. Tien laia ei huoi neihai kha chu arkhong khoma thawi lungawi thei an ni a, tu laia ei huoi kolhai ruok hi chu Singa, Nuoia, Duoia le Awna vong an ni tah leiin a sing, nuoi, maktaduoi le tlukledingawn zawnga inthawi naw chun an kut a chàng ta nawh.

Chun, ei pi le puhai khan thil thieng lo nia an ngai, puithuna (superstition) tam tak an nei a. Chuong thil thieng lohai chu an thaw chun an chungah thil thra lo hung tlung ngei dingin an ring. Hieng puithunaa an ngai threnkhat hi chu an mawlna lei dam a ni laiin, chik taka ei sui chun, a tam lem hi thil thra lo an thaw ding vengna hmangruo poimaw a nih. Thaw thieng lo, thil thra lo an thaw chun a nghong amanih a kakhawk, Sanskrit tronga a ‘pâp’ an ti chuh tuor dinga inngaina an nei leiin, chuong thil thaw laka chun kut an intim hlak. Hieng lei hin ei pi le puhai kha kristien ei ni hma daih khan kristien thra lem an lo ni a nih. Chu inzirtirna chu kristien hmasahai khom khan lungrilah an la pai zing leiin Pathien thu awina tieng an la lak run hle a, Pathienni bawsiet khom Mosie hun laia Sabat (Chawlni) bawsiet ang tlukin an ngai a, an inser thienghlim hrim a nih.

Ringtu hmasahaiin Pathien an inza dan, tri dan le a thu an hriet sun sun an nuna a taka an zawm dan le Centenary lawm phak, kristien intihaiin Pathien ei tri dan le a thu ei zawm dan hi ei centenary darthlalanga hin enkhi inla, a zie le rong indang hlei tah hleng a tih. Hi hin zawna tam tak a cho suok laiin thlûr hni chauin hang bi tlâng ei tih. Thuring le zirtirna thuhmun, Baibul pangngai tho hmang sihai lai ieng leia chuong ang danglamna chu a um thei am a na? Thutak takna le thudik indikna chu thre nawi a, son hmang thei a ni? Paula trongkam takin, Krista chu phel hni phel thuma thrè dar a, mani lung tluk zawng senga rong le zierang tum tum inputtir thei a ni?

Ringtu hmasahai kuoma khan mawl takin Chanchin Thra, thlarau sandamna thu an lo hril a, ‘Pathien thu awi ta ro’ tiin an fiel a. Awia pomtu poin hming an pek a, ramhuoi tlon lungawina dinga a kuoma an inthawi hlak chu an bansan a, ‘Pathien thu awi’ mi, Krista Isu hnung zuitu, kristien an hung ni tah a nih. An biek Pathien chu kha hma khoma an lo biek, sienkhom an hriet chieng lo Pathien tho kha a nih. Hi ngirhmun hi chieng takin Pastor Thangngur chun Hmar tronga hla a phuok hmasa takah hieng ang hin a lo hril a:

Sandamtu hi ka hriet hma chun,

Mi dang Pathien ka lo sawn a;

A chanchin thra ka hang tiem a,

Ka Pa, ka’n hmangsan khah a nih.

Pathien thu awi, ringtu, kristien, thlarau suol ‘huoi’ hrang hrang chunga thuneitu Iengkim LALPA chu Pathiena nei mi an ni tak leiin an mawl dan le hriet phak tawk ang peiin ringum tak le thrahnemngai takin a thu inchuktira an um chu an zawm a, bawsiet an inlau a, an lo bawsiet palh a ni khomin an lungril a sun a, Pathien hremna tuor dinga an inring tlat leiin a hmaah kûnin ngaidam an inhni mol mol hlak. Khaw threnkhata lem chu nuhmei-pasal inngai-melna leia uire an tri leiin, chawibiek inkhawmah nuhmei le pasal inhnung sonin, bang khing tieng ve ve nghain an thrung hiel hlak a nih. Mi huon le loa thlai le thei ra hrim hrim a neitu phalna hni hmasa zet lo chun an lak ngai nawh. Miin hmu naw hai sien khom Pathienin a hmu zing a nih ti an ring leiin, arûka thil thra lo le indik lo thaw an nuom chang le thaw theina ding hun remchang an hmu khomin, Pathien inzàna le trìna leiin, kut an intìm hlak. Hi hi kristien ei hung ni hma khoma an zepui ditum laia pakhat chu a lo ni ve hrim hrim.

Kristien ei hung ni sawt deu deu a, Pathien trina le inzàna pung deu deu ding ni awm tak, ieng leia a letlinga thil a hung inher am ning a ta? Pathien thu awi le zawm nuom lo, Pathien trina nei lo, hremhmun chauh tri ringtu ei tam em em hi ieng lei am ning a ta? A san lien tak pahnih a um thei a, chu chu a nih ei bi nuom tak chuh.

Pakhatna, pipu huna ramhuoi tlon lungawi tuma an inthawi changa dawha hmanga thiempuin hlèm lungawi a tumna lungrilin a mi thruoi lei a ni thei. Ran thata ramhuoi kuoma an inthawi changin, fak tling lo a sa thra nawna lai lai thiempuin a at thlak a, chu chu ramhuoi ta dingin a’n hlàn a, a sa thratna lai po ama fak dingin a hawn hlak. Chu chun ramhuoi chu nuom nuoma hlèm lungawi thei dingin an inring ti a kawk. Ringtu intihai lai hin chuong ang thawthanga Pathien ngai pawl ei tam khop el. Pathien kuoma thilpek ei inhlân changin ei thil nei laia hlu tak nekin ei dit ta lo le hmang ta lo, ei hmunhnok laia mi phal takin ei pek a, thil hlua ei ngai ruok chu ei pek phal naw tlangpui. Ei lungril tempula Laltak ni dingin Isu ei fiel a, sienkhom ei hmang nuomna tak chu nuom nuoma tirkat a nih. Vengtu (Guard) sin, damnaw enkol (doctor) sin, malsawmna, hlawtlingna le hmingthangna tinrenga mi vurtu sin thaw dingin ei dit a; ei nuom zawng thil thaw ei tum pha, entirnan thaw lo hlaw le thamna ei lak ding pha amanih, ei hma tham kuok ei tum chang amanih ruok chu hnoksaka ei ngai leiin ei hnot hmang dai hlak. Ei Pathien ngai dan le hmu dan hi a fuk naw a hoi khop el.

Pahnina, piengtharna le inzoma sandamna bo thei lo thu ei inchuktir danah thil fel hlel a um niin a’n lang. Pipu huna pielral kai theina um sun chu in le rama thangsuo a nih. Chuong thangsuohai chun ieng ang thil khom thaw hai sien, an thangsuona a bo thei naw a, pielral an chàn thei bok nawh. Kristien ei ni hnunga thangsuo ngirhmun hung thlaktu chu ‘piengtharna’ ei ti hi a nih. Hi hi kum 1960 vela inthoka hung inlâr tran chauh a nih. Tuia le thlaraua pieng ei ti tak hi Johan 3: 1-21 a Isu le Nikodem inbieknaa inthoka hung suok a ni lai zingin, chieng taka a umzie hrilfiena ziek a ni naw leiin hril dan a saisa nuoi a nih. Lunginsietna zara a thlawna thlarau sandamna Pathienin a Naupa Isu Krista hmanga a hung buotsai ringtu le pomtu taphot chun chatuon hringna nei dingin ei inzirtir a, chuonghai chu ‘piengthar’ tiin ei hril. Sandamna chu chatuon dai, bo hmang thei ta lo dinga inzirtir pawl ei um a, chuonghai laia mi chu eini rawi a tam lem hi ei nih. Roman Catholics, Pentecostal le kohran threnkhat ruok chun sandamna hi bo thei dingin an inzirtir thung.

Piengtharna chu thangsuona, pielral kotsuo lut theina le chatuona chu hmuna cheng theina tiket se thei lo le bo thei loa ei ngai leiin kristien inti taphotin ei hnot ngar ngar chu piengtharna a nih. “A ram le a felna zong hmasa ro” ti Isun a lo hril chu ngai poimawin beiruol, crusade le kemping hrang hrang ei buotsai a, kanseling theitawpa thawin inhril piengthar ei tum a. Beiruol ripawt ei ngaithlak taphot a hlawsam a um ngai nawh. A hlawtlingzie ei ripawt rawn po leh a thruoituhai lallukhum sa zuol sot dingin ei ngai a, anni khom chuong ang chun an inngai bok. Pulpita inthokin do dan thiempa Setan chu bawhla an insam khum ut ut a, ama hlak chu thuom dang daih inbela ke chinginlirin eini lai a thrung a, a lo innui ver ver si.

A san iem ning a ta? Pathien thu zawm si loa piengtharna hmaithinghawng inbel, ei hmai kawr hang hawk inla, chalah Nambar 666 chuong thrut si ding ei tamzie a hriet chieng lei a nih. Sandamna chu bo thei ta lo dinga ei inzirtir leiin, piengtharna hmangruo hmanga chu sandamna chu chang taa ei inngai hnung chun suol ieng khom thaw inla, ei thlarau chu him tah tho tho dinga inngaina ei nei leiin ei lung tlukna tieng zawng zawng ei kut le kein a zui a, piengtharna hmaithinghawngin Pathien hlem ei tum a, suol ieng ang thaw khom intìmna hlek ei nei ta nawh. Gospel Centenary hmangtuhai lai hin a thua ringtu, a taka ruok chu Pathien thu awi pei lo, lemchang, mani le mani inhlèm fawm, Pathien hming sâla Setan kawmandaw ei inzi khup lei a nih. Pathien thu am Setan thu lem ei zawm? ti zawna hi lungril takin mani seng indon inla, ei sungrila sie le thra hrietna indik, khêl hril thei lo mi donna chu ngaithla nuom loin a bau ei hippek inhmaw deuh seng ka ring. A ni taka Gospel Centenary ei hmang tlang thei naw dam hi ei ngirhmun indik tak hriltu a nih.

Chuleiin, Gospel Centenary hmangtuhaiin ei thlir non makmawa ka ngai chu ei Pathien thu hriet dan le inzirtir dan threnkhat hi a nih. Tuia le thlaraua pieng umzie tak hi ei hriet chieng am? Chu chu chang thlanga hmanga sermon thlak ei hriet tah hlak am? Ka fena taphota mi ka titipuinaa inthoka ka hmu dan chun mi tam lemin a umzie ei hriet chieng naw a, ngaituo khom ei ngaituo sin naw bok. Ei lung tluk zawngin sermon ropui tak tak ei rem a, a umzie tak ieng am a nih ti ngaituo loin, naupang laia Baibul chang ei baihat tah sa ei hril pur pur a, Pathien thu hre em emah ei inngai a, chuong ang chun mi khomin an mi ngai bok. Pathien thutak hrietna tieng ruok chu A AW B level ei la khel naw tlangpui niin a’n lang bok si. Pathien ram (kingdom of God) le van ram (kingdom of heaven) umzie hre chieng lo le hre hrang lo deuh vong ei nih. Ei Baibula inlet dik lo, Pathien thu le inkal hulhuol ni si, ei pom zam mei mei dam hi Pathien thutak hriet tuma ei bi chieng ngai nawzie hriltu, darthlalang fie tak chu a nih. Inkhawm zata “I ram hung tlung raw se” tituhai lai hin a umzie tak hre fie chu 10% khom ei ni ka ring nawh.

“Ringna” ei hril dan le pom dan khom hi a fel hlel khop el. Chu chun piengthar thu ei hril hi nasa takin a kakhawk a, piengthar tehlem ei tam èm ém san khom hi chu ra suok chu a nih. A san bul inthuk taka ei bi chun Baibul inlet dik loa inthoka suok niin a’n lang. Sienkhom, ei thiempuhai lai ngei khom chuong ang thil chu chik taka bi pei ei vang. Lemchang inhoi ei ti lem tlangpui. Pathien thutak hrietna, zawmna le taknaa inthlung ni si lo, lemdernaa thuom le lungnona thruoi thlarau chi tum tum donga mani rîl rem zawng ang anga Pathien thu thlekpui le her kawi thiem mi hih piengthar indik, thlarau mi inkhinaah ei hmang inrim hle. Iengkim hretu Pathien ruok chun a mi hmu tlang vong a, ei kawrongzie khom a hriet fai kel a nih. A thu zawm si loa lemchanga hlèm kawi ei tum hi mani le mani inhlem chauh ei ni lem. Mani inhlema taimak insuo hi Gospel Centenary ei tlung hiel hnung hin chu bansan tum tang ei tiu.

=============
[*Editor's Note: INPUI columnist Pu Keivom is a retired Indian Foreign Service officer, respected Hmar Mizo litterateur and author of 'Zoram Khawvel' series. This article is dated February 28, 2010, Imphal].

Sunday, February 28, 2010

Rap song hits out at ‘modern’ Hmar married man

{Editor’s Pick}

There are diverse views on whether times have changed or whether it is the mindset of the people that have changed. The debate will continue. However, the simple truth is that Hmar youngsters have become more outspoken in their angst against the ‘very unethical behaviours’ of their fathers’ era and of their very own generation.

Take a look at Lalrothang Joute’s ‘Tulai papui’ and you’ll be amazed. You’ll see people dancing and cheering in this video. However, the question before us is: Are you laughing or cheering to the lyrics which sadly picturised the sorry state of affairs in Hmar society?

Have a look at the video and see if you draw your own conclusions. It’s up to you to either enjoy or think hard on the subject matter.

Saturday, February 27, 2010

Promo video of ICI Central Choir - Vol-X

ICI Central Choir Vol-X is out! Here’s a peek at one of their videos. If you want to buy the original CD you may contact:

ICI Secretariat,
Sielmat
Churachandpur, Manipur-795128.

Thursday, February 18, 2010

Rev. T Sungte Risang Muol Liem

By Ramthienghlim Varte

T Sungte February tarik ni 16 (Tuesday), 2010, zing dar 8:15AM khan Rev Thattinlien Sungte (89) chun a khawvel silpuon chu sie hrein rawng a I bawl pek a Lalpa kuom a alo chawl hadam tah.

Ama hi kohran a chau nilovin khawtlanga in hmang mi, a thisen zungzam achang at at thei sunga HSA Shillong Jt Hqrs. Hmar Inpui, Shillong region a Senior Adviser nilai HNAM PASALTHA a nih.

Chuong anga hnam tading thahnem ngai mi ani leiin hnam khawm ei chan ropui hle tiin, Shillong Val-upa, HYA le Hmar inpui hai inrawn tlangin khawtlang inthuoidana a thini a vuiliem el lo dingin rel ania, chuleiin, a ruong chun zankhat nunghak-tlangval le nupui-papui in anla cheltang anih.

A nauhai, Delhi a um, khoma an pa ruong hnawta an rengin an hung tlung hman a.

Tarik Ni 17 February, 2010 (Wednesday) Dar 10:30AM khan vuina programe siem in Shillong Hmar Tlanmuola a sakruong buonlei chang dingin vuiliem alo ni tah.

Ama hi an sumtuol (a pieng le murna) chuh Tuolbung, Churachandpur District, Manipur ana, chutaka inthawk chun Sartuinek inpem in, a pa Chawngneithang (Chawnga) le Sartuinek Lalpa chu thisen inzawm ang ela in ngaina emem a um hlak ana; hi khuoa an um lai hi ani Mizo Union party tlifim hrattaka a hranglai. Mizo Union boruok chun Lal thuneina suktlawma mipui rorelna kha an dit ani leiin mipui kha a khuk in an khu chumchum el a, Sartuinek Lal Pu H.B.Sela khawm a him bik chuong naw a, Pu Chawnga chen khawma lal tienga thang ti a ring hla leiin a chunga harsatna tamtak mipui in an siempeka, hieng hun lai a inthawk a Pathien rawngbawl nuomna lien tak neiin Rev Thattinlien Sungte chun “Tukhawm tan neilo Pathien rawng ka bawl ding anih,” tiin a lungril a suk thluka.

Hienghun lai hin missionary sinthaw dinga Pathien kona ruok chu ala hmu nawh. Kum 1953 in Sartuinek khuo a hin Pathien le in tuokna an nei a, tukhawm tanbik neilo Pathien rawngbawl chu tumin February 2,1960 khan Bhutan a ringnaw tuhai lai a rawngbawlna nei ding a kona chu hriet ta anih. Bhutan rama a rawngbawl dan la hung insuo nisien.

A nuhmei chu (Late) Pi Lalnguri Sailo, Mizoram, Lunglei tieng mi ana; hienganga missionary lungril put mi alo nive a, Rev Thattinlien chanchin alo hrieta a ngaisang emem a, lekhathawn a chanchin inhril tuo in an inhmu na hmasatak kum 1966 Silchar,Assam ana, hi taka hin Rev M.Houghstad Minister na hnuoi Lutherian Church, EFI a ‘TIEM TLAT E tiin kut-in-suina annei nghal ta a nih.

Hi kum vek March 6,1966 hin Ngurte, Manipur a Rev H.L.Sela Minister na hnuoi a Pastor Ordination pek ani bawk. Bhutan rama missionary sinthaw in pension chen a umin, Kum 1995 Kangreng, Manipur a EAC Assembly chun pension alo pek ta anih. Missionary sin a chu pension a an ngai chuong naw a,a sunzawm zing tho anih. Chu hnung hun sawtnaw te a ama ai-aw tu ding Kohranin missionary dang a hungsie a, chun a nauhai Shillong tieng hung siehre in ama chun a sin ala sunzawm pei anih.

Hnam pasaltha ani baka Pathien mihrang pasaltha a nih. Ar nghal ei that chun a ai aw tu ding an hungsuok kha tie, ama ang hi iengtik am ei nei nawk tading. A pam ngawtel.

Nau pasal -1 le Nuhmei-3 a nei a, a Upatak Grace Pathienrawl, 2) Mr Richard Sungte, 3) Ms Pricila Sungte le Ms Dorcas Sungte an nih.

Hun iemani chen a inthawk taksa alo hrattawk tanaw leiin Shillong tieng bukhuor lem kha a tul ta a, kum 1993-2007 Shillong a EAC kohran indin a inthawk Pastor sinthaw in a um a, a kohran bikhai chau pastor ni a tum nawh. Kohran dangdang hieng Mizo Prersbyterian, Baptish kohran, tawngdang hmanghai lai khawm rawngbawlna a tulna tiengtieng a nei hlak.

HSA Shillong Jt.Hqrs in nikum 2009 a Fresher’s meet hmang tum khan Lifetime Achievement Award pek dingin Motor in anhung thuoi students haiin an chel bata, a thuhril mipui laia a nei kha a nuhnungtak an tah. Chutaka students le mipui hai kuom a a thucha nuhnungtak chuh HMAR NAU HAHI VANRAMA A TAMTAK NI TUM EI TIU tihi a nih.

Tuhin chu a taksa Lalpan a thuphmang ta, hmuding a um ta nawh.A rangbawlna le a kuthnung hi thangthar haiin chipchier deuva sui thlak pathien mi, Hnam pa ni bawk anih.A vuiliem nia puon in khumtu le raltu mipui tam zie kha chu hmu seng inla nuom aum.A chanchin hrea hmun hranghranga kohran le khawtlang hunser lo hmanghai chu damten la hung insuo tum ei tih.

A mi thienghlim hai thina chuh Lalpa ngai a chun thil ropui tak ani sia.

Tuesday, February 16, 2010

REV. T. SUNGTE IS NO MORE!

Shillong, February 16, 2010: True to his words, ‘If I didn’t die a martyr’s death (in Bhutan) I’ll die as Hmar-tar (Hmar-oldman)’, Rev. T. Sungte breathed his last at the age of 89 on February 16, 2010, morning here in Shillong.

Rev. T.Sungte was the first Hmar Mizo missionary to Bhutan. No doubt, many people are shocked and saddened by the news of Rev. T.Sungte's death.

His simple approach to life and strong faith in God was an epitome for those in the mission field. Rev T.Sungte is no more, but his spirit will live through many of his admirers and fellow believers.

The funeral service will be held on February 17 at Hmar Community Cemetery in Shillong.

A big tree has fallen! May his soul rest in peace.

Monday, February 15, 2010

MANMASI ZUONG INZIR DAN: RAM MUOLHA

By Pu H.V.Sunga

Tawnsemzawl: B.C. 2247, Gen. 11:7-9. Baibul ram phek 31

(Sinarphai a nih- Author)

1. Aigupta ram: Hi rama hin ei lo um ngei anih ti ei hriet theina hai chu :

i) Fângko : “Fâng zuong raw, fang zuong raw, Nile phaia fang zuong rawh”. Hi NILE vadung hi kum tin vawi thum a liena. Victory Nainza dila inthawka suokin Hmar tieng mel 1600 vela Mediterranean tuipuiah a luong lûta. Aigupta ram sukhnâwgtu ana. phaizawl ani tak leiin a luong dara, suorietin a suoka “Tuisuoriet” ei ti anih. Hi vadung hi a hnâr tieng vûr ram ana, vûr an tui pha, tui a liena. Kum khata vawi thum a kang sana. Tui a kang phaleh, bu an thea, kum tin bu vawithum an sîk hlaka. Tam a tla ngai nawha, chu chu an ko anih.

ii) “Tuisuorieta ârte mahrâm chîk chîk”(inhlelna hla, Hmar hla hlui, H.V.Vara, phek 75, No. 11 tlar 6 na). Tuilienin arte a fena, upahaiin khawser an thaw dan a hrilna anih.

2. Manmasi haiin Manasse hnam an bêlna: B.C.1706 khan, Jacob chu Aigupta rama an pêma (Gen.46:3), a nau hai lai ro a sem khan, Manasse, Joseph nau chu chanvo a pek ve a. Chun Manasse chun, Manmasi le hming inang deu an ni leiin “zawla” ei in ti hlak angin Manasse chun a lo bêla, Manmasi Mara tia ko a ni lei khan. Anachu Arasi be taloin Jehova chu alo vet aha. Pharaoin lungrawchang siemin a sawr.

3. Aigupta-Kannan: B.C.1491 Vela Mosiein Israel a thuoisuok tum khan an zui ve anih(Exo.12:38). An lo zui ngei anih ti ei hrietna chu, Sikpui Hla, Hmar Hlabu Phek 39 (aw) na en rawh. An zui ngei anih ti hrietna dang chu Fâng kona an “Khuosînlunga fang zuong rawh” ati hin, sinthaw lova fâk el na thlaler Mana le Vamîm sa kha an ko anih.

4. Sinai tlang Dan: Mosiein Sinai tlang Dan a lâk kha, sakhuo ei hmanga, pi-le-pu hmininlo ni in, a bul tak ah “Sina lunga kan inzirna, tuoni kan rêl umni kan khâma e” an ti zeta, hming an inlo hlak anih. “Sîn rama lungah hin inrêlbâwl dân kan lâk” an tîna anih.

5. Kanaan ram : Hi ram hi Isarel ta ding chau ani leiin manase hnam lo zui ve ngawt Manmasi hai chu ei lût thei ta nawha Gen. 34:15. Hitaka mâksan anni hin kum tamtak chu Jehova an la bieka. Thiempu nei an ni leiin Jerusalema an fe hlaka. Amiruokchu, Juda saltang B.C.598 a Jerusalem a siet khan, an inthawi thei ta nawha. Pathien an zawnga, thinbul, lungbul inthâwi dân ruok chu Isarelhai an zui laia mi hmangin, Maicham ki nei dâm, senduk, senlar, dumpawl le a var zâi inhmiin an chei hlak. Basan rama an uma (Scripture Atlas, p.5,7)

6. Arsi Pathien : Jehova an biek thei ta sin aw leiin, Aigupta rama arasi Pathien kha zawngin an invâka. Hmarsaktieng panin Himalawi (Himalaya) an hung lawia “Fâng zuong rawh, Himalawi fang zoung rawh” an ti anih. Hi fe pei hin, Misimi hai ram an hung sira (tuta Nepal an titâk khi). Thairânchawng, Sûra nuhmei dinin an hung thuoia, a râwl naaupang, Devanngul le Devanthangin. Chu zova Mongoliana Shan khuoah an inpêma. Hi Shan khuo a hin, nunghak Zawlchawng le Zawltling an uma, “Shan khuoah lengpur a tla, mizatin tlan phiera” an lo ti anih. Hi tâmpui nat laitak hin China in a hung rûna, mihai an thuoia. China a chun Shan le Sînlung khuo an hung siem nawka, ral a muong ta leiin an in hai lungrawchangin an bawl a. Rêngin a hmu phingin , sinthaw dingin a man a , Great Wall of China an ti vet khi an siemtira. Kum sawttak an siema, Rêngpa a thi phingin an tlân dara, “Khawsînlunga, kawt sielang ka zuongsuoka,mi le nêl lo tama e” an hung ti anih.

7. Burma an hung lut : Shan kha an la sawm peia, Shan state van ti tak khi hitaka um lai hin Siam Sairam ei ti a. Hitaka hin Manmassi thlahai chun ral an neia, Sairampa an tia. Mihriem nisi saia inching thei (khawhri) ni ding ana, a hrat em em a, an lo hne naw leiin, Pawthir le Hrangchal an ruoia, a kawnga an van châna, “Tu maw, tu maw ka sai kawnga riek” a hung tia. Pawthir le Hrangchal chun “alu vawk thlâi bêl ding, a ha suonrikuol ding” an lo tia, an indo taha. Palthirin a ngawn a sat bawnga, a thi taha (Sikpui Hla (g) na Hmar Hla Hlui, p.43, H.V.Vara). An Lâm lai chun sai ketet angin an khingkhat chu kekhawngin hnuoi tawk lovin, kepâr chauin an tet buk buk hlak. Siam Sairam kha Thailand an tah.

8. Khampat um lai : Burma an hung lut khan, rêng an hung nei tana, Simpahrang anih. Tuchen hin Simpahrang kul hmutheiin, Mandalayah a la um. Aigupta rama lungrawchang kha an la sawm peia. Hitaka hin kul an siema. Hi rêng hin chanchin mak deu aneia, Tobul cassette aah ei hril ta kha. Ama hi Simah Lersi; Hmarah Zingthlo;Khawmalaiah Luopui reng te in a siema. Sima ti hi tuhin Jahu an ti taha; Hmarah khawm Tamu an ti ta bawka. Khawmalaih khawm Khampat ani tah. Reng simpahrâng khan nuhmei sul ngaw a hma leiin a pâp a hmu amanih, nau, rohluo a nei nawha. A suokpa, Burmese mi chu a thi phing khan, rengte a sie pathumhai a hung dit ta nawha. Ka rama reng sang um thei naw nih a ti leiin, a suk tawp ta a.Lersi le Zingthlo chun, Luopui chu an bêla, Khampat a hin an um vawnga. Rengpuii phalnaw sienkhawmdo ei ta ani el, tiin kul an siema, Khampat kul hi Aigupta rama an thiem kha China le Simpahrang kul an thaw kha an la hriet zinga. Khampat a hin an rem nawk anih. Rengpui kha Burmese mi ani tâk leiin, a do dingin sipai a siema. Chu thu chu an hriet leiin, zo hman louin an tlansie a, Pawi ram Thân tlâng an kaia, Marmar tiin an lo ko tah a. An tlansie ani zie chu Kannan a kum 3 ka um sung khan Kawl papuihai kan dawna, an ruoltha hai chun anin ro hle ani ti thu an hrilna a chun, “Keini khawm hung el kan tih” kan tiha, sienkhawm anni a rûka insiem anni leiin sawtnawte ah kan hei uoua, an ni khawm an hung uou ve a, ana chu thinghawng zel a hlui ta ema, râl ni rawi an tih kan ti a kan fe tanaw anih” an ta. Chu muol chu hmuk thing vawng deu thaw alo na. An kîr nawk el ni in an hrila. An bawng tlansan hai chu an huoia, mihriem an ti der nawhan ti bawk

9. Thantlang : Unau Pawihai le ei inhmua, Marmar an mi lo ti anih. Hlado tamtak hi Pawi tawng anih.

10. Champhai : Lawipa rengin a uma, thingpui tamin kum 7 a tlung nawha.Chun bu chi ding a zawr leiin buchi ding “silaiin a kuo sip, Darkhuongin a tum pâwng sip” a tia. Hi leihin a hming an thang em em a, Lawi ang kan thang, ti hi a suok pha anih.

Sunday, February 14, 2010

NEW INPUI CHATROOM!

After testing many chatroom providers and frequent suggestions from Bhayanga and fellow chatters we have finally decided to settle for this new chatroom. You can access by simply clicking on the SHUTMIX Button in the right top corner of the site.

In the new chatroom you can send unlimited number of private message as you chat along with your friends. Hope you'll love being connected fast and get the communication flow. Enjoy!!!



Online casino chat


OLD INPUI CHATROOM

Thursday, February 11, 2010

Assam cabinet clears way for renaming NC Hills District

GUWAHATI, Feb 10: The State Cabinet today accepted on principle the demand tochange the name of the North Cachar Hills district to Dima Hasao district. However, thefinal decision in this regard is awaited.

Official sources said that the State Cabinet, chaired by Chief Minister Tarun Gogoi this evening, also agreed that the other major ethnic groups living in NC Hills including Hmar, Kuki and Jemi Naga would not be allowed to feel deprived and special development councils for them would be created.

Sources said that the State Cabinet had earlier constituted a cabinet sub committee to examine the demand for renaming the NC Hills district and the Cabinet today accepted on principle the recommendations of the sub-committee. However, it would take some time before the final decision is taken in this regard as certain formalities are to be completed.

Meanwhile, in another major decision, the State Government has decided to launch a special tiger conservation project, particularly in Kaziranga, Manas and Nameri National Parks. Sources said that the three national parks have highest concentration of tigers and there is urgent need for taking up special measures to ensure protection of the tiger population.

Courtesy: Assam Tribune

Sunday, February 07, 2010

CENTENARY DARTHLALANG-2

By Pu L.Keivom, Inpui Columnist

keivom Kum za kristien intihai hin ei lemderna hmai kawr hlip vongin, ei nina ang charin centenary darthlalang hmaa hin ngir tah inla, hmai inchang chara mani hmelhmang en ngam mi ieng zat am um ei ti aw? Puo tienga ei inlang dan ang charin ei thla an lak a, ei hang inen a, ei lung a awi naw a, thla latu amanih a thlalakna amanih ei mawsiet a, “Ka’n ring naw lai tak i mi lak a, ka’n lang sie a nih. Mi hung la thra rawh” ei ti deuh fur ang hi a ni ka ring tlat chu tie. Ei inring naw lai tak thla hi ei ni dan tak a ni nuom lem rop. Ei inring hnunga lak chu ei inlang nuom dan, ei lemchang hmel a ni rawn tah lem. Ei nina tak neka thra lem daia inlang tum hi mihriem nuom dan a nih.

Tuta trum hin chu thil dang zep sa rak loin, kum za sunga pawlitiks tienga ei ngirhmun a tanbawsutin ei hril ding a nih. Thil fe le hung le ei histawri hi eini kut ngeia ei ziek a ni lai zingin, Chanchin Thra hung tlung hmaa ei ngirhmun le a hung tlung hnunga bulthrut a mi rempek dan khom a remchang dan ang peiin zep sa ei tum ding a nih.

Pawlitiks hmelhmang

A hmasa takin ei pawlitiks hmelhmang hang en tlang ei tih. Ei thil lut chilh hi Manipur simthlanga kristien sakhuo a hung lut kum zana le inzom bik a ni leiin, chu biela chenghai chu ei lo thlur bing deuh a ni khomin, a thlengpui kiltu le a kaikuongpa an ni tlat leiin, hre thiem inla.

India ramin kum 1947-a zalenna a hmu hma khan Zo hnathlakhai lai hin tu laia pawlitiks tia ei hriet lar ang hi a rim a ra an la hriet naw a, a umzie tak lem chu an la man phak naw zuol. Chu chu ei hril lei chun pawlitiks sin an lo thaw nawh tina a ni nawh. Ei ke nghatsan ding hmun le ram dela an lo bengbel khan ei pawlitiks bulthrut an lo rem a; trong ser suok a, sukhmasawn a, thu le hla an mi maksanpek khan hnam hlawm khatah an mi lo indin suok a nih. Burma tienga tlangram ei lo hluohai chu ram khata hung inhlawmin 1948 khan Chin Hills Special Division ti a hung pieng a, chu chu Zo hnathlakhaiin State puitling ei nei hmasa tak a nih. Chu hnunga State pieng nawk chu 1972-a State puitlinga Mizoram hlangkai a ni kha a nih.

Chin Hills-a inthoka Zo hnathlakhai laia thlang tla hmasa chu Hmar hnathlakhai, Bengalihai zu paw hmasatu le ‘Kuki’ hming put hmasa tak an nih. Amiruokchu, inthuruol nachang hre loa mani pahnam senga inkholbing an ni leiin ram hlawm pakhat khom siem loin hmun tinah an inchek ral a, State lien tak nei thei dinghai kha anni hminga ke phabok tiet khom rambung nei loin an la khawsa a nih. Tuta Kuki hming put tah-Thado-Haokip-Khuongsai intihai khom hin Manipur tlangram, Nagahai del naw po deuthawah lalna chang ni hai sien khom inthuruol nachang hre lo an ni leiin anni puola State puitling suolin ralthuom lekin ri sukse rakhai sien khom anni hmingin sunhang khat khom rambung an la nei bik bok nawh. Luseihai, abikin Zahmuoka thlahai ruok chu inthuruol nachang hrie an ni leiin an ram hluoa cheng Zo hnathlak po po hui khawmin trong khat hmang ramah an siem a, Lushai Hills District a hung pieng a, chu taka inthokin Mizoram Union Territory (1968) le Mizoram State (1972) a hung pieng tah pei a nih.

Tu hin a ru inlangin, a tawi thei ang takin, Hmar hnathlakhai ngirhmun hang sui ei tih. Lusei lal, abikin Sailo lalhai hnuoia Hmar hnathlak pahnam hrang hrang umhai chun Dulien trong le inpolin trong thar, tu pahnam trong bik khom ni lo, an hung ser suok a. Chu trong chu Hmar hnathlak, thlang lo tla tahai chun “Khawsak Trong’ tiin an ko a. Sailo lalhai an hung indo hnungin, remchanga lain tam tak an suok a, hmar tieng an pan a, chuonghai chu ‘Hmarho’ tiin an ko-fiem hlak a, a hnungah anni rawiin inkona hming tlanglawnah an hung hmang a, ‘Hmar’ ti hnam hming hi a hung pieng tah a nih. Hienghai hi Chanchin Thra a hung lut khan a dong hmasatu an ni bakah an trong hmang chu Chanchin Thra the darna hmangruo le lekha tronga hmang a hung ni tah pei leiin hnam hming tlanglawn le trong tuollengah ‘Hmar’ le ‘Hmar Trong’ ti hi anni tum le suol suok khom ni dêr loin an hung pieng el tah a nih.

Arthatzawl pawlitiks

Manipur sim-thlanga Saptlangval hmanga kristien sakhuo a hung lut khan thu le hla iengkima chakkhai an lakna chu Mizoram a nih. Thruoitu, zirtirtu le tirko hmasahai po po deuthaw kha Mizoram mi an ni naw leh Mizorama pieng le Manipura hung inpem lut deu vong an nih. Thu le hla iengkim chu Lusei tronga inziek vong a ni el bakah Lusei trong chu Pathien biekna trong ang hiela an ngai a nih. Mani hnam tronga thu an hril chang khom, an trongtrai pha Lusei trong kherin an thaw hlak. Zieka khapna um naw sien khom hla hrim hrim khom Lusei trong khera phuok dinga ngaina a um leiin an hla phuok hmasahai po po chu Lusei trong vong a nih.

Kum 1922 January 11-a Field Superintendent hmasa tak R. Dala a thi khan Tlangsang (Jampui Hills) a um H.K.Dohnun chu a ai awtu dingin Saptlangvalin a ruot a, an hmunpui khom Tinsuonga inthokin Lakhipur (Hmarkhawline) ah an son a. Dohnun hi Hmar hnama khom Khawbung a ni a, sienkhom Lusei trong hmang a nih. Amain a hung enkol hnung hin Hmar tronga hla phuok a hung sukhmu leiin Thangngur le mi hrang hrang baua inthokin hla ropui tak tak Hmar trongin a hung far thla a. Chuong lai huna chun misawnari ropui, thu le hla tieng le inchukna tienga tluk lo rim innam, sienkhom Mizo nunghak le inkopa an hril thang leia Mizoram hmar tienga Welsh Mission rongbawlnaaa inthoka an inchawltir, sienkhom a hnunga rongbawlpui dinga Watkin Roberts-in a lak, Edwin Rowlands (Zosapthara) inrawina hnuoiah Hmar tronga an hla phuokhai chu kum 1923-in an sut a, chu chu Hmar tronga kristien hlabu suok hmasa tak a nih.

An chanchin maksana inthoka ei hmu danin, Dohnun kha Watkin Roberts-in a kut-kea a ngai, mingo misawnari sawm hiel hena a hril, iengkima a’n thloppui a ni leiin R. Dala thi hnunga a nuhmei thisan hung neitu Lianhawla le Lusei trong hmang, a’n thuopuihai chun nasa takin an thik a, hnam danghai infuipor a, let thlak dan ding thu an phier a. Kum 1926-a Senvona inkhawmpui an nei trumin, Hmar ni lo po a rûkin R. Dala in hmun hluiah, Saptlangval le Dohnun ban dan ding rêlin an inhmu khawm a. Hienghai kut char hi Coleman-in Watkin Roberts khing thlakna dingin a hnungah a hung hmang a nih. Hi an inkhawmna hmun hi a kum nawk khawhrawngin a sawi chim vong bakah a kakhawk a la fe pei a, chu huoi suol chu voisun chen hin na takin Churachandpur Biela um Zo hnathlakhai chun ei la tuor pei a nih. January 24, 1986 khan hi hmun hi ka sir a, Arthatzawl Pawlitiks le Misawn Buoina ti thupuia hmangin artikul sei tak ka ziek nghe nghe a. Hienga inthuruol thei lo dinga mi thre dartu hi histawrian tarmit hmanga ei bi chun mission buoinaa intran, ei mit sukdeltu Coleman Factor tia ei hril hi a lo ni chieng khop el.

Coleman Factor-in sin a thaw dan le a kakhawk pei danhai hi mi thiemhaiin la hung sui pei an ta, an sui inthuk po leh a rapthlakzie la hung hre deu deu an tih. Thlaraua inthuk ngiel ngiela inngaihai khom a dawi vet a, hnam bing tranna lungril sosangin a sung sip a, a hnam bing thratna dinga ngai thil a ni phot chun thil thra naw khom thil thra vonga inngaitirna lungril a’n puttir a, ‘Mosie khomin a hnam chanpui a tran leiin Aigupta mi a that tho annawm’ ti thukhawchang hmangin kholbing pawlitiks-ah tin le ha leh thrangin hmun a’n khuortir el a nih. Chu chun tekem a nei a, chu kholbing lungril chun kholbing chin lem a hring sawng pei a, a tawpah sungkuoah a lut vong el a nih.

Hi kholbingna lungrila hin hnam dam khawsuokna a um nawh; hnampui (nation) a insiemna ding daltu a ni bok. Chu entirna thra tak chu Coleman Factor-in a up khum tlat Manipur South District hi a nih. Hnam tinin mani hnam bing pawl ei nei far a, hnam sipai ei nei deuh seng bok a. Chu umzie chu him tawkah ei inngai naw seng lei le mani hnam bing senga ngirhmun inzaum nor suok ei tum lei a nih. Hnam sipai ei nei rawn po leh a tekem, a hnam bing sungah an hung suok rawn el. Iengkim chu hnam thilah ei lak a, khawlaia goonda ruol insuol khom hnam le hnam insuolin ei lak tum vong el a nih. A khuo a chin leh pahnam zawngin a fe a, khaw sung thil a ni naw leh hnam bing zawngin a fe bok. Chuonga fe peiin, Churachandpur khawpui, veng hrang hrang inbel khawm khawpui chu veng pakhat hminga ko tràl trâl tum pawl le chu dinga tharum hiel thaw nuom pawl khom ei hung suok el a nih.

Ei Centenary hmang le inzom hin Coleman Factor-in sin a thaw dan hang bi vak ei tih. Arthatzawl pawlitiks tia ei hril char hi kum 1929-a NEIGM sunga buoina a hung tlung khan a mission phuntu Watkin Roberts suot thlakna dingin H.H.Coleman chun a hung hmang a nih ti sulhnung an maksana inthokin chieng takin a’n lang. Chuonghai laia a hung bekbor tak chu R.Dala nuhmei thisan hung neitu Lianhawla a nih. Mission an vuok dar hnung khan a hmunpui chu Old Churachandpur-ah an son a. Chu taka chun Coleman Factor-in a zepui a hung insuo a, a thupui hmang chu British-hai pawlisia an hril vet ‘Divide and Rule’, inthuruol thei lo dinga kei thre vonga inlal khum, a mal mala hmal tril a nih. Hnam tinin mani trong thu le hla senga Pathien biek thratzie an hung hril mawi a, Baibul khom mani trong sengin an hung inlet tah pei a. Kha hmaa Lusei trong thu le vong an hmang hlak kha mani trong sengin damten a hung hlan tiel tiel a. Chu ruol chun Lusei trong hmang, Manipur puo tienga inthoka hung, a sungpui chan changa inngaihai kha an hung intar tran a, Lianhawla ngei khom kha lungawi loa tlan suok hmasa pawlah a hung thrang tah a nih. A tawpah Lusei trong hmang po kha Presbyterian-ah an insung lut tah vong a nih.

NEIGM sunga hnam dang dang umhai kha aite fun suol an ti chu nepte, Presbytery khata um tlang dinghai khom kha thu le hla le lungril ramah an hung khuongruol tah naw leiin hnam bing sengin Presbytery an hung nei a. Inkhawmpui lien an nei zat deuthawin an insuikhawm theina ding zongin hming thar an phuok a, an phuok rawn po leh bel koi khit khawm ang elin an trè nasa deu deu el a nih. A tawpah a threnin Baptist, a threnin Presbyterian le kohran hrang hrang an zom a, NEIGM khom a atawpah tra liemtu ding um loin, a thlan ding kum tam taka inthoka an lo cho lawkna America-ah 1985 khan vui liem songin a lo um tah a nih.

Hmar hnam bing sung hang bi vak inla. Kum 1946-47 laia Mizo Union ei khukpui rak hnung khan hnam binga District suol suok tumin political party ei hung indin a, hming bulah ‘Hmar’ ti ei hung bel tràt vong a, ei ngai khom a thra hle. Ei thaw ang angin hnam dang khomin an hnam hming khelah ‘National’ ti bel sengin political party an hung indin ve a, ei khu mar mar a, Churachandpur khawpui chu a khaw lien le inphua khawvela ‘National President’ ti hming put an tamna taka hril a hung kai hiel a nih. Chu chun eini lai Coleman Factor-in hmun a hluo tlatzie a hril fie chieng hle.

Iem a ra suok? A tu hnam khomin pawlitiks tieng inches khat khom hma ei la sawn naw a, sunhang khat khom ei ramri bak ei la lak belsa bok nawh. Inthuruolin nor tlang inla chu, autonomous status ei neina sawt tang a tih. Ei inthuruol lai khan ei ram del sungah hnam dang ngampa takin an hung lut ngam nawh. Tu hin hnam sipai indinin, mani seng puon indelkil ei tum leiin ei him naw deu deu a, hnam dangin an mi zuom deu deu bok. Hnam sipai ei hau po leh ei him naw zuol a, invot anga hnam thisen dawktu an ni leiin, hnam sipai nei rawn rawn chu an tuor a sa el a nih. Pheng ngawi ngawi inla khom Coleman Factor leia ei Frankenstein Monster (ramhuoipui) ei indinhai hi ei dawibur sunga khum nawk dan tu khomin ei hriet ta bok si nawh. E#i trongtrai rawnin kori a tuk nawh.

Kum 1956 lai khan Coleman Factor bok hmangin Hmar kohranhai chu suikhawm tumin hma ei lak a, iemani chen chu ei hlawtling hlein ei inngai a, ei inthrang hlut hlut a nih. Amiruokchu, kum 1968 ei hung tlung a, Coleman Factor bokin a mi daidar nawk a, ei inbakkei ri khom a se hle. Chu chu a hretu le tuortu vong ei nih. Chu chun nasa takin pawlitiks buzawlah kakhawk a nei a. Chu thu chu tuta trum ei hril hman naw ding a ni leiin ni danga hrilah khek inla. A ieng po khom hril inla, pom nuomin pom nuom naw inla, lungruol taka a nia Gospel Centenary ei hmang tlang thei nawna san hi thil dang ni loin Arthatzawl pawlitiks le Coleman Factor a ni ngar ngar.

Chu hripui paituhai chun ei fena taphotah ei phur a, mi dang ei kaizap pei a, pangzatum deu ei nih. Vairampura chenghai khom hi ei bobang chuong nawh. Delhi tlang hi entirna thra tak a nih. Fellowship hrang hrang 17 laiin ei inthre a, dai ei insakkhum seng a, Believe it or not, ei thupui chu Gospel nekin, ‘Long live, Coleman Factor’ a nih. Chu chu damtea hnam dangin an mi chimralna hmangruo a nih ti ei hriet thei nawna dinga ei na suksettu le ei mit sukdeltu thlarau suol chu eini lai a hrat deu deu khom a hoi khop el. Poi deu a nih.

=============
[*Editor's Note: INPUI columnist Pu Keivom is a retired Indian Foreign Service officer, respected Hmar Mizo litterateur and author of 'Zoram Khawvel' series. This article is dated February 7, 2010, New Delhi].

‘Hmasawnna Thar’ speaks, finally!

Feb 7, 2010: In a surprising development, Hmasawnna Thar, the only Hmar language daily in Manipur’s Tuithraphai valley, took a strong stand against what its called ‘bitter competition’ among the Hmar churches in view of the recent Gospel Centenary celebrations.

The Sunday edition of the paper in its editorial said: “If the Gospel Centenary does not produce results, all the money and preparations that had gone into the celebration project would be in vain.”

It also asked churches to take steps towards reconciliation for creating  a spirit of unity.

Below is the Editorial from Hmasawnna Thar

Ei rama Krista Chanchin\ha a hung lut a kum zakhat tlingna ei lawm hi lawm ding hrim, lawm phu hlie hlie a nih. Tulai tak hin Hmar mi le Hmar Kohranhai lai Gospel Centenary an lar em em a, thu dang hrim hrim an lengnaw a, Gospel Centenary lawmna thuin a mi bawde hne hle a nih. Pathien nekin Gospel Centenary lawmna hin inlalna le ropuina chang lem pal hlau rawi a tih ti hi thil inlauum takel a nih. Churachandpur district a chun Gospel Centenary lawmna hi a la fe pei ding ani a, Hmar Kohran le Kohran pawl dang danghai khawma an la hung lawm pei ding an leiin Gospel Centenary lawmna chun tu kum sung hi a dai ding a nih. Gospel Centenary ei lawmna hin ra \ha an suo naw chun Churachandpur District mipui han Gospel Centenary ei lawm hi a hlawsam let der ani ding a nih. Hieng ani lei hin ra \ha a hung insuo ngei theina dinga Kohran pawl tum tumhai hin \hang ei lak a \ul a nih.

Gospel Centenary lawmnaa hin sum cheng nuoitel ei hmang ral ding a nih ti chu a chieng hle a. Sum nuoitel ei seng baka ei hun \ha, ei tha hratna, ei varna le thiemnahai ei hmangin ei seng nasa hle a. Chu taka ei ram le hnam, ei kohran le ei khawtlang ta dinga thil\ha chiterek bek khawm a hung rasuoknaw chun Gospel Centenary ei lawmna chu umzie bo, Gospel Centenary hlawsam a hung ni ding a nih. Gospel Centenary ei lawmna hin Hmar Kohran pawl hran hranhai lai inremna, inpumkhatna le inthuruolna dam, Hmar hnamhai laia inpumkhatna le inthuruolna dam, Churachandpur District sunga tribe chi tum tum umhai lai inremna, inthuruolna le inpumkhatna \halem hung rasuok ngei sien nuom a va um lawm lawm ngei deh! Kohran pawl tum tumhai laia inelrelna, intheidana, inremnawna, inhmusitna, indemna le inhrilsietna umhai popo hi ei Gospel Centenary lawmna hin hung \hiekin hung sukbo ngei sienla nuom a um hle.

Gospel Centenary ei lawmna hin ra \ha a hung insuo ditna le beiseina dam hi Kohran \huoituhai le kohran member-hai lai a um am aw? Chuongang ditna le beiseina ei neinaw chun Gospel Centenary ei lawmna chu Pathien \hang lova ei lawm tina a hung ni ding a nih. Gospel Centenary lawmtuhai popo ei lungril kawtkharhai thienghlim taka hawnga ei inennawn seng nuom a um ngawt el a nih. Gospel Centenary lawm hun sung hi khar a \ul am? ti dam hi ei ngaituo a \ulin an lang. Kum 100 lawmna chu khar khawm lo ni inla, Chanchin\ha ei lawmna hun hi khar tak tak pal ei tih, ti khawm inlau um takel a nih. Gospel Centenary lawmna Programme bik chu suktawp nisienlakhawm, Gospel Centenary lawmna hi khar el chi niin an lang nawh. Kohran baka pawl tum tumhai khawmin Chanchin\ha ei dawng hi ei lawmzing ding a nih.

Chanchin\ha hi ei ram, ei hnam, ei kohran le mimal tin mi keithova mi sukhartu le mi siem \hatu, tuta ei ngirhmun neka \halem le insanglema mi chawisangtu ani takzet a, chuleiin, ei nitin, thlatin le kumtin hun hmangnaah Chanchin\ha hi lawmzing lem ding an naw ding maw. Pathien rawngbawlna hi miin sumdawngnaa an hmang chun suol a hnai tina a nih. Kohran khawm hi a khawvel tiel tiel a, thawlawm baka sum sukpungna chi tum tum ei siem a, Biekin compound le Verandah hai chen sumdawngnain ei hmang ta niin an lang. Jerusalem Temple sukthienghlimtu khan tulai hin mi hung kan ve sienla chu “Ka Pa in sumdawngna hmuna siemnaw ro” tiin a mi baukhat el thei ti khawm inlau um takel a nih. Pulpit tlanga thu \ha tak tak ei hril a, ei bul ela um nawchizawrhai le inruithei ngawlvawi, \hangpui ngai ngawi ngawihai chu Samari mi\ha tekhin thua thiempu ang el khan lampui sir a ei hel nawk si a, Pastor, Kohran upa le Pathien thuhriltuhai lai hin \halaihai suottu, inruithei ngawlvawi le nawchizawrhai ti takzeta invawi a, imu intuo lo hiela hmangaitu iengzat am um an ti aw?

Gospel Centenary ei hmang le lawmna hin hiengang mihai hmangai theina dam hung rasuok ngei sien nuom a um ngei el. Gospel Centenary ei lawmna hmun hi ei thuomhnaw thar le mawihai inentirna, ei inlalna, ei nina le ropuina ei inentirna hmun dam ni pal a tih ti hi inlau um takel a nih. Chuonganga ei lo hmang pal ani chun Gospel Centenary ei lawmna hin ra \ha le ditum an suo naw ding a nih ti chu a chieng em em el a nih. Kohranhai hin tulaina, huou huouna le hlimhlawpna thil ei uor taluo deu an ta naw maw? Pathien dit dan ngaituo pumzinga Gospel Centenary hmangtu le lawmtu ni tum seng ei tiu.

Deal on Tipaimukh dam power plant likely in March

New Delhi Feb 7, 2010: A joint venture agreement between state-owned hydro power producers NHPC Ltd and Satluj Jal Vidyut Nigam Ltd (SJVN) and the government of Manipur to develop the Rs 8,138-crore Tipaimukh power project in the north-eastern state is likely to be signed by the end of the current financial year, ending March.

“The Manipur government has called a meeting of representatives from NHPC and SJVN on February 8 to discuss the terms of agreement of the 1,500-Mw project. The JV will be signed shortly after that. It will definitely happen by the end of this financial year,” said a senior official from SJVN.

In July last year, the power ministry had asked the three entities to form a joint venture (JV) for developing the project. NHPC would hold a majority 69 per cent stake in the project, while SJVN would take up another 26 per cent stake. The remaining 5 per cent would go in favour of the Manipur government.

The project was initially awarded to the state-owned utility North Eastern Electric Power Corporation Ltd (Neepco). The company had, however, expressed its inability to take up the project citing lack of budgetary support.

With the Tipaimukh project out of its shelf, Neepco’s capacity addition target came down to 3,000 Mw from 4,500 Mw earlier being planned by the end of March 2017. Neepco has a current installed power generation capacity of 1,130 Mw.

The stakeholders have already fast-tracked the work on implementing various pre-project activities. “The detailed project report (DPR) has already been prepared. Environmental clearances will be obtained now,” said the SJVN official.

SJVN is confident about raising equity for the restructured plant. The state-run utility will invest in the project from its internal resources.

The company, which claims it has a cash surplus of Rs 1,200 crore, is the next state-run power company in line after NHPC for getting listed through a public issue, likely to be announced in the next financial year. Of the free power available from the Tipaimukh project, 11 per cent would go to Manipur, while 1 per cent would be shared between Manipur and Mizoram since parts of the project will also be in Mizoram.

The remaining power will be sold to different states on a long-term basis through power purchase agreements. According to sources, the levelised tariff for sale of power from the project, which is around Rs 4 per unit, could go up by 40-50 paise due to the complex nature of the project.

The cost of the project is likely to be escalated by at least Rs 1,000 crore owing to additional investment required for security and transport infrastructure to be developed. The additional funding would come directly from the central government as grant. The Union home ministry has already approved an outlay of Rs 300 crore on the project’s security, and also okayed Rs 203 crore for the construction of a highway. The remaining funds would go into building flood control infrastructure.

Courtesy: Sudheer Pal Singh /Business Standard

Saturday, February 06, 2010

Bodies cry out against Tipaimukh

Imphal, February 04 2010: The Tipaimukh Hydro Electric Power Project is an international issue and the Government of Manipur, NHPC and the Sutlej Jal Vidyoot Nigam Limited cannot take up the project based on any decision of their own, maintained the Committee on Land and Natural Resources (COLNAR), Citizens Concern for Dams and Development (CCDD), Action Committee Against Tipaimukh Project (ACTIP), Hmar Students' Association (HSA) and affected villagers of Nungba area.

Addressing a press conference at CCDD office at Paona Keithel this afternoon, COLNAR convenor Kinderson Pamei, HSA vice-president Joseph Hmar, CCDD co-chairperson Aram Pamei, ACTIP co-convenor O Bikramjit and Ramananda representing affected villagers of Nungba asserted that a debate should be held in the Manipur Legislative Assembly and consent of the people, particularly those likely to be affected should be sought first before taking up the project.

The Tipaimukh Project was discussed in the State Assembly twice in 1995 and 1997 .
The project was rejected on both the occasions.

They asked as to why the SPF Government has been attempting to press the project forward skipping the Assembly.

Even though it is said that the installed capacity of the project is 1500 MW, the actual power generation would be only 420 MW.

From this, Manipur would receive just around 40 MW as its share.

Against this benefit of just 40 MW of power, the project would submerge around 192 square kms of land permanently which has rich flora and fauna and abundant medicinal plants, the civil society leaders cautioned.

The proposed joint meeting of the State Government, NHPC and Sutlej Jal Vidyoot Nigam Limited on initiating Tipaimukh project is nothing but invitation for mass protest movements.

Demanding that the proposed meeting be scrapped, the civil society leaders asserted that merits and demerits should be analysed thoroughly before taking up any work on Tipaimukh project.

The Sangai Express

Wednesday, February 03, 2010

Assam panel mulls NC Hills name issue

Hmars, Nagas, Bietes oppose move

Guwahati, Feb. 2: The Assam cabinet sub-committee examining the demand for changing the nomenclature of North Cachar Hills is working on a formula that would ensure the interests of those in support of changing the district’s name to Dima Hasao Raji and of those opposed to it.

The sub-committee met here this afternoon for over an hour to discuss the pros and cons of its likely recommendations and is likely to submit its recommendations to chief minister Tarun Gogoi before the monthlong deadline set by him ends next week.

A member of the committee told this correspondent, “Nothing has been finalised as yet. A few more sittings will be required. We have asked principal secretary (home) to finalise the recommendations so that we can take a final call before the same is presented to the chief minister, who will then place it before the cabinet. The whole idea is to ensure the interests of both sides.”

The Jewel Gorlosa faction of the Dima Halam Daogah, which laid down arms on October 2, is demanding the change in nomenclature and has the support of the Dimasa community. But groups like the Zeme Nagas, the Hmars and the Baithes are opposed to it. The sub-committee, which was constituted last year, has made a couple of visits to the district but has not been able to arrive at a decision as the Dimasas constitute only 43 per cent of the population.

The Dimasas argue that the change in name can play a critical role in paving the way for lasting peace.

“However, things have changed since the DHD (J) surrender. Efforts are on to mobilise opinion for a negotiated settlement between both groups,” a source said.

The D.P. Goala-led committee has as its members ministers Himanta Biswa Sarma, Rockybul Hussain and Khorsingh Ingti, and principal secretary (home) S.C. Das as the convenor.

Courtesy: The Telegraph

Saturday, January 30, 2010

Daisy Khobung Music Videos

Here are some videos featuring popular Hmar singer Daisy Khobung with Duhaisam Group.

1. Val lai kham lo zuapa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Der thiam mi U

WATKIN R.ROBERTS-IN SENVON A SIRNA NI

(Thlir nonna)

laldena1 By Prof (Dr) Lal Dena, Manipur Unversity.

January 6, 2010-a Mizoram Presbyterian Church-in Synod Conference Centre-a Independent Church of India thruoituhai kuta Gospel meiser an inhlan thu Upa Vanlalhuma, Synod Secretary-in report a peka Watkin Roberts-in Senvon a sirna tarik a ziek kha hung tuihni met ka nuom.

Upa Vanlalhuma chun hieng hin a ziek a: “Kum 1909-ah Manipur rama Senvawn khaw lal Kamkholuna chuan Mizoramin chanchintha an dawn dan leh Kohran indin dan a lo hriat chuan mi tirin a rawn ngaihven a. Zosaphluia chu an khuaah chanchintha hril turin a ngen a. Zosaphluia chuan Mizoram pawn lam chu a ngaihsak thei loh avangin Saptlangvala chuan Johana ziak (bu) a thawn a. Kamkholuna chuan chhiar thiam an awm lo vangin a hrilhfiahtu tur a rawn ngen leh a. Saptlangvala hovin Savawma, Taisena, Luaia leh Thangburha te chu kum 1910 February ni 1-ah Zosaphluia’n tawngtaia a thlah hnuin an kal tah a. February ni 9, 1910-ah Senvawn an thleng. Senvawn lal Kamkholuna in atangin Johana 3:16 thu hmangin a sermon hmasa ber a sawi”, tiin.

‘Unau tienami hriet khom a’n ang nawh’ ti angin, Manipura theologian le secular scholar-hai lai khom Watkin Roberts-in Senvon a tlungna tarik thuah ngaidan a’n thrê hrim a. A hmasa takin Upa Vanlalhum-in hi report ziekna ding hin ieng source/document am a hmang ti ka hriet nawh. Chun lal Kamkholun-in Zosaphluia a fiel ti thu dam, Saptlangval-in Savawma, Taisena, Luaia leh Thangbur-hai hung thruoiin February 9, 1910-in Senvon a tlung ti dam le Saptlangval thuhrilna hmuna a hril khom hi ka lo sui bingnaa ka thu hriethai leh an inang naw bok.

Kum 1982 khan Jawaharlal Nehru University-a ka thesis ziek le inzomin ei rama missionary-hai sulhnung sui dingin School of Oriental Studies, London University dam, India Office Library, Blackfair Street, London dam, Baptist Missionary Archives, Gloucester Place, London dam le National Library of Wales, Aberystwyth dam India sorkar thrangpuina le Pathien zarin ka zu sir a. National Library of Wales-a chun Dr. Peter Fraser personal file-ah Saptlangval lekhathon, kuta ziek dam le khawla sut dam tam tak hmu theiin a lo la um a. Chuong document poimawhai chu iemani zat photo-copy thawin ka hung hawn nghe nghe.

Hmar Literature Society, HSA Gen. Hqs le Hmar hnam sunga Kohran po po thruoituhai uopna le huoihotnain Senvon khuo, Chanchin Thra mansapui inbangna hmun ngeiah October 5-8, 1984 khan Seminar an nei a. Chu seminar thutlukna pakhata chun Manipur simthlanga Chanchin Thra hung lut hi hun thara mi hlang kaitu laia poimaw tak a ni leiin, a tarik chie zong suok dingin an mi ruot a. Chu suibingnaa chun Rev D.Lloyd Jones le Watkin Roberts-in February 20, 1914 –a an buotsai Official Statement of the Thado-Kuki Pioneer Mission dam le oral sources hmang a ni a. Chubakah Senvon khuoa Roberts lo hmu phak hai pawlin thu ka’n don bok a, chuonghai chu hmang a ni bok.

Official Statement-ah chun hieng ang hin an ziek a: “Ni khat chu mikhuol pakhat Mizoram puo tienga inthoka hung ni awm tak hi Medical Mission-ah a hung lut a. Roberts chun an ram chanchin le thil dang dang an don vel a. Thado-Kuki a nizie le Manipur ram mi a ni thu chu a hung hriet tah a. Roberts chu mi thar a ni leiin Manipur ram chanchin hriet rak a nei naw a, anni hnam lai mission sin thaw a ni tam ti dam an don vel a. Thaw a la ni naw thu hrilin a um a. Roberts chun a khaw lalin Lusei trong a tiem thei le thei naw an don a; an khaw lal chu Rev.D.E.Jones, Aizawl, sikul naupang hlui a ni thu le Lusei trong khom a tiem thei thu a hung hriet a. Chu phing leh, Chanchin Thra Johan bumal chu a thon ve tah a nih.

“Thla iemani zat a liem a, lekhabu chu hmu a ni le ni naw iengkhom hriet zui a ni naw lai zingin, zantieng trum khat chu Mr Jones-in inkhawmah Manipura inthoka Chanchin Thra Bumal le misawnari hung tir dinga hnina a bu kawma inziek a hmu thu chu a puong a. Chu thu chun Mr. Robert lungril a tawk zok a, Mr. Jones chun ditsak takin an entir a, a kawma thu inziek chu a thla dam Mr. Roberts chun a lak a. Mr Roberts chun Manipur rama ama thon ngei kha a nih ti a hriet nghal a. An thu hung ziek khom chu a lekhabu thontu ngei chu hunga rongbawlna hung tran dinga ngenna a nih. Trongtraina le khun taka an ngaituo hnungin, ringnawtuin lungril inthuk taka a hung fielna chun a lungril a tawk em leiin, a fielna chu sukpuitling ding le Manipur ram hla taka inzin dingin thutlukna a siem a. Mr Jones chun Mr. Roberts chu a tirin fepui a lungril zeta chu hun a nei remchang thei hlol naw thu a hril a.

Kum 1910 January thla tawp trepin Mr Roberts le a thruoi Mizo Kristien mi tlawmte le mi dang threnkhathai chu Manipur panin an suok a. An suok hma Pathienni zan inkhawmah Mr Jones (Rev D.E.Jones, Zosaphluia, Aizawla Welsh missionary), chun a zinga Manipur pana an suok ding thu chu Kohran hriet dingin Biek inah a puong a, Pathien malsawmna donga tluong taka an inzin theina ding le an fena san an hlawtling theina dingin a trongtraipek bok a. An inzin suok tukin Major Cole (Kawlsap) chun leng dingin a fiel leiin, bawi chungchang hrilpui dinga fe Dr Fraser le Mr Jones hai leh an inthrung khawm laiin Major Cole kuomah Manipur ram lut phalna Political Agent kuomah thirhrui thonpek dingin a hni nghe nghe a nih.

Chun, Roberts le a pawlhai an suoka inthoka ni tlawmte hnung February 4, 1910-ah Dr Fraser-in Rev R.J Williams lekha a thon a; chutaka chun ‘Mr Roberts le Kristien sikul naupang iemani zat chu lal fielna dona Aizawla inthoka ni sawmpathum vel fe Thado khuoah an inzin thu a ripawt bok a.

“Manipur-a Roberts inzin chu kum 1910 February thla tawp tieng a hung kir nawk a. Mr Jones-in an hung kir nawk lawmna Aizawlah a siem a, chutaka chun Mr Roberts le a fepui threnkhatin tu khoma rong an la bawl ngai nawna hmunah an inzin thu chu ripawt an pek…”, tiin.

Khi a chunga lekha khi a hmaa ei hril ta ang khan National Library of Wales, Aberystwyth,-a kum 1982-a Dr. P. Fraser le Watkin Roberts personal file-a mi a nih. Hi lekha (unpublished document) hi chik taka an chanchin suibingna dinga thubul (primary source) poimaw tak a nih. Khi lekha ei tar langa khin thu poimaw inphum tam tak a um a, chuonghai chu sukchiengtu thu inhlan sawng (oral evidences) hmangin hei thai lang tum ei tih.

Pakhatna, mikhuol, Mizoram mi ni lo, mission dispensary-a va fe kha Senvon mi a nih. Khang lai hun khan Naga naw phot chu Kuki tia hriet vong ei nih. Khi a chunga ei tar lang tah ang khin Saptlangvalin mikhuol baua inthoka Senvon le Manipur simthlang ram chanchin a hriet hnung chun, Senvon lal ta ding Johan Bumal le lekha a thon tah a nih. Thla iemani zat hnungah kha lekhabu kawma khan Senvon lal chun “Pu, i lekhabu hung thon hi nang ngei hungin, a umzie mi hung hril rawh” tia ziekin Kaikhawhrang le a ruolhai, Senvon mi Aizawla puonthrui inchuk dinga fe hai kutah a thon kir nawk tah a nih.

Pahnina, Roberts le a rawihai kha ieng tik ni am Aizawl suoksanin Senvon an tlung a ti hi zawna poimaw tak chu a nih nawk a. Khi a chunga document-ah khin kum 1910 January thla ni tawp taka Roberts le Mizo Kristienhai chu Manipur pana an suok thu le an suok hma tak Pathienni zan inkhawmnaah Rev. D. E. ones-in a ttongtraipek thu a chuong a. Kum 1910 January Pathienni nuhnung tak chu ni 30 a nih. Chu umzie chu Thawtranni, January 31-in Saptlangval le a rawihai chun Aizawl suoksanin Senvon an pan a nih.

Senvon khuoa Saptlangvalhai hung tlung hun lai hre phak, pa vengva tak el H.L.Thanga (Jamader Khuma-pa) chun hieng ang hin a hril a: “Ka pa H.L.Thangneirum le Kaithang-in Senvawn khuo an tlung tawmin Pu Tlangvalhai an zu tuok a; Inrinni chawhnung nisa inher sokin Senvon khuo an hung lut a. Kawnzara Hrangthangpa Pulamte (Rev Dartinhmangpu) in an inruok a, chu taka chun an riek a. A zing Pathienni chun, Lailak zawlah Saptlangvalin thu a hril a, Johan 3:16 a tiem a, Pathien thu lo ring ta ro uo” ti’n a suktawp. An kir nawk tieng Vangai tlang kaiin Sartuinek-ah an riek. H.L.Thangneirum (Jamadar Khumapu) kha Aizawla lekha lo inchuk ve tah a nih. Thangneirum, Kaithang le Thangngur hai hi Senvona ringtu hmasa tak an ni nghe nghe. H.L.Thanga pa Thangneirum-in a hril danin lampuia Saptlangval le a rawihai riekna khuohai chu Khawrulien, Kepran, Vanbawng, Khawlien, Parvachawm an nih. Rev. R.Pakhuongte chun Saptlangval riekna khuohai chu Nausel, Kepran, Suongpuilawn, Khawlien, Parvachawm ni lem dingin a ring.

Khi a chung document dungzui chun Saptlangval le a rawihai khan Thawtranni, 31 January, 1910-in Aizawl an suoksan ngei a nih ti a chieng a. Chuong a ni chun a tarik le an riekna khuohai hei tephmeng ei tih: Thawtranni, 31 January, 1910: Aizawl-Khawruhlien/Nausel; Thawleni 1 February,1910: Khawrulien/Nausel-Kepran; Nilai 2 February, 1910: Kepran-Suongpuilawn/Vanbawng; Ningani 3 February, 1910: Suongpuilawn/Vanbawng-Khawlien; Zirtawpni 4 February, 1910: Khawlien - Parvachawm; Inrin 5 February, 1910: Parvachawm- Leisen- Senvon. Rev.Dr Lalthankhum Sinate chun Roberts hai Aizawla inthoka an suok khan Siphir, Nausel an sira, Khawruhliana, Pehlawnah, Keprana, Suongpuilawna, Vanbawng an sir a, Khawlien khuoah an kai a. Chun, Parvachawm, chun Hmunte (Senvon) an tlung a nih. Hi ni hi February 5, 1910 Inrinni a nih (Lalthankhum, 2001:56). Hi ni February 5, 1910 hi Saptlangval le a rawihaiin Senvon an lutna ni a ni ngei ti pom tlak a nina sanhai:

1. Oral sources-in (trongbaua thu inhlan sawng) khi document ei tarlang khin an sukfie lei a nih. Khi thubul (primary sources) pahnihai khi chanchin suina (historical analysis) ah chu sukchiengtu (cross evidences) an nih. Senvon upahai chun Kawnzara Saptlangval riekna in khom an hriet chieng a nih. Chubaka a chunga lekha ei tar lang khi Dr P. Fraser le Watkin Roberts personal file, National Library of Wales, Aberystwyth-a inthoka lak dok a ni a, historical term-a chu ruo la thram lo thu bul, lekhabua la chuong hri lo (unpublished primary source) a nih. D. Lloyd Jones le Watkin Roberts-in “Official Statement” ti meuha uluk taka an buotsai a ni leiin pom tlak a nih. Khi document khi, sorkar thu suok “White Paper” tluka poimaw a nih.

2. Thawtran 31 January, 1910-a Aizawla inthoka an suok hin Saptlangval chun Pathienni 6 February, 1910 Senvona hmang ngei dinga inpuocha a nih ti a sukchieng bok.

3. Chanchin ziekna (historical writing)-a poimaw bek bek dang pakhat chu ‘Generalization’ a nih. Generalization chu thil tlung pakhat le thil tlung dang intringmitna hrilna a ni a, a’n nghatna bul (major source) pakhat chu ‘nachang hrietna’ (common sense) a nih. Hi ‘common sense’ hmanga hisap chun, Saptlangval le a rawihai khan Aizawla inthoka Senvon tlungna dingin ni kuo (9) lawm lawm aw loa, ni nga (5) sunga an ban hi a awm lem dai a nih. Khang lai huna khan ni thumin Aizawla inthokin Khawlien ban hlak a nih. Tlangval tha hrat lai ruok an ni leiin, Saptlangval le a rawihai khan harsa lo takin, ni nga sungin, Inrinni, 5 February, 1910-in Senvon an ban a nih ti chu nachang hrietna (common sense) hmanga sùtin a awm tak a nih.

4. Watkin Roberts-in Senvon-a a’n zinpui hai kha Lungpau le Thangkhai an nih. Watkin Roberts ngeiin December 7, 1960-a a lekhathonah hieng ang hin a lo ziek: “Our first two converts from South West Manipur were my beloved Thangkhai and Lungpau (both Vaiphei). I well remembered the place where they accepted the Lord in a house in one of the Hmar villages in Lushai Hills as we returned to Aizawl in February, 1910 after my visit to Senvon and the surrounding villages”. Lungpau hi Maite khaw mi, Thangkhai hi Bualtang khaw mi, Manipur simthlang biela cheng ve ve an nih. Senvon le Aizawl insir pawna lampui hre chiengtu an ni bok. Anni ruolcham hi Dr Fraser chawma Aizawla lekha inchuk lai zing, Roberts le um hmun khat an nih. Savawma, Taisena, Luaia leh Thangburh hai kha Roberts-in Senvona rongbawlna tran dinga a hnunga a tirhai an nih.

Watkin Roberts-in Senvon 5 February, 1910-in a tlung ti hi Hmar Biel Seminar Follow-up Partnership Mission Society office-ah Rev. Lalthankhum Sinate Chairman-na hnuoia inthrungna hmasa takah pek lut a ni a; hi ni hi lunginruol taka pom tlang a nih. Hmar Churches Leaders’ Forum (HCLF), Churachandpur khomin seminar thurel hi inza takin an pom bok.

CENTENARY DARTHLALANG

By Pu L.Keivom*, Inpui Columnist

If we abide by the principles taught by the Bible,

our country will go on prospering.

-Daniel Webster (1782-1852)

Kum sawmli tâl top Mosien thlalera a thruoi le trening keivoma pek hnungin Israelhai chun an tum ram Kanaan ramri an hung tlung a, Jordan vadung suo tieng an inkul khup el a. Mosie chu lut ve thei lo dinga Pathienin a ti leiin Jordan vadung kâna Kanaan ram an hluo phaa an um dan ding chu chipchier takin Israelhai kuoma chun thurosie, thaw ding le thaw lo ding, a pek a. An hmaah darthlalang pahnih a’n thrutpek a. Deuteronomy 28-a ei hmu dan chun pakhat chu thu awina ra (1-14) a ni a, a dang chu thu awi nawna ra (15-68) a nih. A hmasa hi a hlimum a; a nuhnung hi a pangzatum a nih. Hi darthlalang pahni char hi eini Manipur Simthlang Gospel Centenary hmang phak tahai hmaa khom zarin a um a. Chu taka ei hmelhmang inlang dan a thren chauh chu ei bi ding a nih.

Darthlalang-I

Hi darthlalanga hin thu awina ra, malsawmna chi tinreng ei hmu thei. Chuonghai chu a thren chauh, abikin Hmarhai buzawla thil tlunghai, ei hril ding a nih. Ei kawl le kienga ei unau hnam danghai khomin mani seng inbi chiengna darthlalanga an lo hmang pha thei chun thra hleng a tih. Ka thlirna tukvera inthoka ka hmu dan ka hung pholang ding a ni leiin, mi dang hmu dan leh a lo inang naw a ni khomin, chuong chu thil um hlak hrim a nih ti hre hmasa inla. Mitdel ruol sai hmu ang khan, ei them phak le tawk phak chin seng hi ei hril hlak hrim a nih.

Manipur sim thlang tienga inthoka gospel meiser hung lutna hmasa tak chu Senvon khuo a nih ti ei hriet seng. Kum 1910, February 5-in Watkin Roberts chun gospel meiser a hung sit lut a. Chu kum vek May 7-a inthokin tuolser tirko pathum a hung tirhai chun sikul indinin rong an bawl tran a. Ringtu an hung pung pei leiin Mission indin a hung ngai a, a hmingah Thado-Kuki Pioneer Mission a’n buk a. Hi kohran hming hi zieka hmu theia a chuongna hmasa tak chu 1911 a nih. 1914 kum bulah optu dinga Saptlangval hung tir R.Dala chun Senvon a hung tlung a, chu kum December chun Presbytery hmasa tak an nei a, Calcutta inthokin Saptlangval khom a hung thrang a. 1915-ah tirko treningna dingin Baibul sikul an tran a, a trening suokhai chu rongbawl dingin an tir suok zung zung a. 1920 khan Senvon khuoa ringot khom ringtu 500 chuong an tling hman tah a nih.

Senvona inthok chun 1911-ah Leisen le Khawpuibungah, 1912-in Sartuinekah, 1914 in Parbung, Pherzawl le khaw hrang hrangah sikul an indin sap pei a. Kum 1912-a inthokin Rangte Biel le Vaiphei Biel-a khom sikul indinin rongbawlna an tran a, 1915-a inthokin Vuite (Guite) Biel le Haukip Biel an tawn tran bok a. Kum 1929-a mission buoi a hung intran hma, kum sawmhni sung chauin Churachandpur District sunga khuo po po deuthawah ringtu an ngir hman tah bakah Tripura, Chittagong Hill Tracts le Burma tieng Chin Hills le Sagaing Division chen an lut hman a nih. Mizorama kristien ni hmasa tak Khuma Khawzawl, Kros Sipai laia kil le kap sira rongbawlna nei zau taka hril kha Zo hnathlakhai chengna biel hrang hranga Baptistu Johan anga gospel tlang lo insampui hmasatuah a thrang zat zat a nih. Hieng ang khopa tuol kut hmanga rongbawlna hlawk chanchin hi khawvela kohran chanchin zieknaah hmu ding a vâng khop el.

Chu chun ieng am ra thra a hung insuo a? Ra thra tam tak inzawt ding a um laiin, muol thum chauh hang thlûr bing ei tih:

Pakhatna, ram hnienghnar, Tuithraphai ruom po po deuthaw hi gospel semdartu Hmarhai kutah a lut. Hi hi an var le hausak leia an chang an ni dèr nawh; Pathien remruot le malsawmna a nih.

Kum 1911 Chapchar lai khan Letzakai khuo, Khawlien-Phuoibuong-Hmunlêta inthokin in 50 hung inpèmin Khawpuibungah umhmun an khuor a, 1912-ah Saptlangval rawihaiin sikul an indin nghal a. Chu kum chun Saptlangvalin kristmas hmangna dingin Rs. 40 a hung tuok a, chu chun vok an inchawk a, Tuithraphaia kristmas hmasa tak an hmang a nih. Hi trum hin Mizorama ringtu hmasa tak Khuma, June 25, 1899-a baptisma inchang le Hmarhai laia kristien hla phuoktu ropui tak Thangngur hai khom an thrang a nih.

Harsatna tam tak karah Khawpuibunga inthok hin indar zau peiin Tuithraphai ruoma hmun tam tak, Saidana inthoka Ngurte zau chen hi an kutah a hung lut el tah a nih. Chuong lai chun hieng lai ram po po hi Haokip Reserved tia hriet, Haokip lal hrang hrang delna le inlalna hnuoia um vong a nih. Chuong hmun thrahai chu Gospel thè dar manah a thè dartuhai kutah Pathienin a pêk a nih. A hnung kum 40-ah mission hmunpui Sielmat, Hmarveng le Khawmawi khuohai chen hi an hung indin tah pei a nih. A ram le a felna zong hmasatu kuomah chun thil dang khom a pek belsa dingzie Isun a lo hril hi thutak a nizie mi tin hmu theia a tak ngeia tar langna a nih.

Thil mak deuh el chuh, Lower Lamka, sorkar rikawta Bijang Loubuk tia hriet, Churachandpur khawpui bulthrut lo indintu khom hi Chin Hills-a inthoka hung Zenhang Valte, Pangjanga 1905-a pieng, Hmar Varte, Tiddim laia a um leia ‘Valte’ inti tah, ei mi suongvawr H.T.Sangliana laibungpa a nih. Varte dang, pa hmingthang, hi venga cheng pakhat chu tienami ngainuomum ‘Sudden Muanga’ hmanga Zoram khawvel rûntu Lalsangzuala a nih. A tawi zawngin zuk hril inla, Chanchin Thra rong nasa taka Hmarhaiin an lo bawl leia taksa tienga an malsawmna dong chu Tuithraphai ruom le a hausakna hi a nih. Chik lema hi chanchin hre nuomtuhai chun ka lekhabu ziek Zoram Khawvel-2 (1993) tiem dingin ka’n fui.

Tuithraphai chauh a ni le! Sumdawngna hmun thra Tuiruong dung le vai dawrna hmun hnienghnar le khàn thra Lakhipur-Hmarkhawlien khom pekin an um bok a nih. Lakhipur hi Assam ram sunga um, Excluded Areas-in a huop sa ve lo, ram dang mihai khomin khuokhirna um loa tu chen khoma an nuom hun huna an sir thei hmun a ni leiin rongbawlna hmunpuia hmang dingin Watkin Roberts le H.K.Dohnun chun var tak le hmathlir sei tak neiin an lo thlang a. Kha hmaa chìngna chang an lo hriet lo thei pakhat, Rengpui Ram (Tripura) a an ching hlak chu an hung lak lut a, hming a la nei naw leiin Dohnunin, “Rengpui rama inthoka ei lak lut a ni leiin ‘Rengthei’ ti el ei tiu” a ti a, chu chu hmingah a hung put a. Hi thei hi Hmarkhawlien le a se vela chenghai fak hmuna hnâr tak a hung ni tah a nih.

Chuong hun laia fak le dawn zongnaa hma lak dan dinga hmathlir an lo nei chu a taka nasa nawk zuola bawzui dan ngaituoin NEC thrangpuinain kum 2003 February khan Hmarkhawlien-ah L.B.Sinate hai leh Seminar kan huoihot a, chu taka chun ‘Lamthruom Poimaw’ ti thupuia hmangin keynote address ka pêk a. Hi truma kan thu chaihai hi thei tawpin L.B.Sinate rawiin an bawzui pei a, fakzongna lampui thra lem dapin damten hma an lak a, Tuithraphai ruom le hmun dang danga sapthei (passion fruit) chìng an hung insukhmu hi a ra suok laia pakhat langsar tak chu a nih. A thawtu mihriem ei ringum a, taima taka hma ei nor pei chun, malsawmna tiem seng lo luong lut dinga Pathienin a tiem sa chu ei la huot trè tak tak ding chauh a nih.

Pahnina, ‘Hmar’ ti hming, inkona hnam hming tlanglawna a hung insiem tung dan le kha hmaa ‘Khawsak Trong’ an ti, Hmar pahnam hrang hrang trong le Dulien trong inchokpola trong thar hung suok, ‘Hmar trong’ tia hriet hung ni tah pei chuh thu le hla trong le lekha tronga hmang a hung ni dan chik taka ei sui chun, hi trong hi gospel puong darna hmangruoa Pathienin a hmang lei a nih ti chieng takin a’n lang. Chuleiin, Hmar hnam le a hnathlakhai laia trong tuollenga Hmar trong indin suoktu chu gospel a nih ti naw ruol a ni nawh. Chu dinga bulsutu le thaw hlawktu tak chu Pastor Thangngur le Dr. Thanglung an nih. Kum 1956 khan ‘Hmar’ chu India Constitution-ah Scheduled Tribes laia hnam pakhata ziek lut a ni a; Hmar trong khom Manipur sorkar hnuoiah Class 12 chena MIL-a hmang phalna kum 2000 khan pek a ni a, B.A chena hmang phalna khom kum 2004-a inthokin pek a lo ni tah bok a nih. Chuonga fe peiin, Assam sorkar khomin Class 10 chena MIL-a Hmar trong hmang phalna chu kum 2005 khan, Class 12 chena hmang phalna kum 2009 khan a lo pek tah a nih.

Chun, Indopui Pahnina lai le a hnung tieng, 1980 vel bawr chena Aizawla inthoka thu le hlaa Zoram khawvel rûntu le hnam tranna lungril (Zo nationalism) Zo hnathlakhai laia tùtu ropui tak chu Rokunga a nih ti inla, ei hril suol ka ring nawh. Kum 2000 bawr tung laia Pathien hlaa Zoram khawvel rûntu langsar laia mihai khom hla phuok thiem Buonglienkung hai, Rûnremthang hai le mi dang dang le hla sak thiem Lalruotmawi le ICI Choir hai an hung ni tung pei a nih. Hi thu ziektu ngei khom hi a lekhabu ‘Zoram Khawvel’ bu hrang hrang hmanga Zo hnathlakhai insuikhawmna thu tlang insampuitu a nih. Chun, a thlawna Baibul sema khawvel huopa Zo hnathlakhai laia rongbawltu la um sun chu Bibles For the World indintu Dr. Rochunga Pudaite a nih. Tungdingna le siem tharna thupuia hmangin nu suongum Lalremsiem khomin Zoram khawvel a sawi hning mek a nih.

Pathumna, gospel a tlungna taphota a paipon amanih a hawn sa ngei ngei chu lekha/laisui a nih. Ei pi le puhai khan thu le hla an lo ser treuh tah a, chuonghai chu zieka siena ding lekha hawrop an nei naw leiin trongbauin an lo inhlan sawng pei a. Gospel a hung tlunga inthokin khawvela lekhabu huoisen tak chu ei lekhabu, ei ta, ei tiem ngei ngei ding a hung ni ta a, chu chu ei tiem ve theina dingin eini tronga inlet a hung ngai a, chu ziekna ding chun Roman hawrop ei hung hmang a, hawrop mit hmang chun hrietna ram ei hung paw ve thei tah a nih. Gospel a lutna khuo taphotah inchukna sikul a hung um a, lekha ei hung tiem ve theia inthokin ei mit le lungril a hung inhong lien pei a, hriet rawn lem nuomnaa dangcharna le phingtramna ei hung nei tran a, chu chun lekha inchuk dingin a mi mor a nih. Thuhriltuin, “Mihriem lungrilah chatuon a sie bok a” (3:11) a ti kha gospel thu hawn sa ngei ngei a ni tlat leiin Pathien thilsiem makzie le Siemtu ropuizie le hnuoi hringnun khela chatuon um dan ding dam a min ngaituotir a, ei ngaituona chun ei taptebul el kîl tah loin, kil le kapah an zin suok tran ve tah a nih.

Hrietna ram pawna ding le sorkara kamdingna ding chun lekha inchuk a ngai ti ei hung hriet vea inthokin sikul dit nachang ei hung hriet a. Chu taka bulsutu chu kohran a nih. Chu zai chu zui peiin, ei mi thiem hmasa H. Thanglora chun thil dang thlu loin kum 1951 khan Pherzawlah High School a’n din a, Manipur tlangrama high school ngir hmasa tak a nih. Hi high school-a hin a se vel ram hrang hranga inthokin Zo hnathlak hnam hrang hrang an hung fuon khawm a, hrietna le thiemna pe suoktu, thiemna sekibusuokah a hung inchang tah a nih. Hi lekha ziektu ngei khom hi Pherzawl High School suok, Manipura pieng le seilien laia Indian Foreign Service (IFS) tling hmasa tak a nih. Chu nêk daia sulsutu ropui, India rama histawri siemtu chu Jamchong Nampui a nih. Ama hi kum 1954 All India Competitive Exam-a India ram pum Scheduled Tribe laia Indian Administrative Service (IAS) tling hmasa tak, mellung inzaum phuntu, a hming rè ngai lo ding chu a nih.

Hieng ei hrilhai hi entirna dinga a poimaw zuola ka ngaihai chauh ka hung thur suok a nih. Hieng ang ngirhmuna chuong kai dinga ei hma khala hnuoi tienga inthoka mi lo domtu le lampui mi satpektu chu tu am a na? A donna chu ei hriet seng: Iengkim LALPA a nih. Chu ngei chu a nih hla phuoktuin, “Ka phu loin i mi domsang a” tia a lo khekpui chuh.

Darthlalang-II

Ringtu hmasahai chun tuoltro kut hmangin, gospel meiser sitin, ei kawl le kieng ramthim an nor a, an nor kaw duok duok a. Senvona inthokin kum sawm 15 vel sung chauin, dodalna tam tak karah sim tieng Chittagong Hill Tracts le Arakan Hills chen; thlang tieng Tripura le Cachar phaizawl le tlangram chen; sak tieng Chin Hills chen; hmar tieng Sagaing Division-a Uyu vadungin Chindwin a zuk finna bula khuo Homalin chen an tlung hman a nih. Hienga hmun hrang hranga mission dangin an paw phak lohai an lo paw theina san hi ramri bik nei loa rongbawl an ni bakah thlarau inhmang mekhai hmangaina le invoina tak tak an nei lien lei a nih ti inhmai ruol a ni nawh.

Buoinain hung nang loin, kum 1923-a thla kaw sung rongbawlna hmun thar ding survey thawa Arakan-a inthoka Naga ram chen Edwin Rowlands (Zosapthara) a’n zin truma rotna a siem ang khan bawzui thei dam chu lo ni hai sien, thlarau tieng thil bakah, Zoram khawvel khom nasa takin zauh pha ngei a tih. Amiruokchu, ‘do dan thiempa’ chun kum 1923-a inthok khan mingo misawnarihai kut hmangin a hung phìn dar tran a, kum 1929 khan a siruk lakin Americaa inthokin Coleman a hung inthok suok a, kohran thatho le hrat tak el chu pawl hniin a hung inthre tah phok a. Hi taka inthoka tu chena hi kohran, hliem tuora inrum sulhnung hi ei sui chun, pawl le pawl indona le inneksawrnain a sip a, ramthim invoina a hung bo tiel tiel a, hnam bing senga insungkhum nuomna lungril a hung lien a, bel koi khit khawm, tui pai thei lo kohranah a hung inchang tah a nih.

Kohran hi Pathien thlarau thienghlim thrang lo khoma business house anga sum le pai le mita hmu thei thila hmasawnna kong hrang hranga mi inhnar tling khopa iemani chen chu hlawtling taka khal thei a nih. Chuong ang chun ieng organisation khom hi a rurel rem fuk phot chun a langa hmu thei thilah a hlawtling thei. Mi lungphurna tieng zawng them dan thiem lem chun mak khopa mi thuhnea thruoi thei a nih. Adolf Hitler kha entirna thra tak a nih. Mi lungril dawi vêt thei khopin thu hril a thiem a, hnam vara ngai a mi German-hai chun a thruoi suol a nih ti khom ngaituo chang loin an zui dul dul a, Indopui pahnina a chok suok a, maktaduoi tamin hringna an chàn pha a, Juda mi ringot khom maktaduoi ruk lai a rawt hman a nih.

Eini khom mingo le mingo inkara inrem nawna le innghirnghona leiin gospel a hung lut phata inthokin, American Baptist Mission (ABM) misawnari William Pettigrew hekna leiin Saptlangval pawlhai chun harsatna namen lo an tuok a. Sienkhom, kohran sungah inthuruolna a um tlat leiin, dodalna a nasa po leh ramthim an lak nasa el a nih. Chu dodalna laka an zalen chauh ti chun Setanin tektik dang hmangin kohran sungah kuo a suot a, America-a inthokin 1929 khan a hung phìn dar a, Coleman Pawl le Watkin Roberts Pawl-in ei hung inthre tah phok a, a por dan chu nasa tak a nih. Chu taka inthoka voisun chen hin inthrena hripui huoisuol chu tuorin ei inrum tlok tlok a nih.

Setan tektik hmang tlangpui chu: (1) Sum hmanga inzawr le beram inrûk (2) Hnam bing hmangaina lungril tu le mani hnam trong senga Pathien inpak le chawimawi thratzie hril mawia inthuruol thei lo dinga sukthre (3) Harna le thlaraua hlimna (revival) hrim hrim thlarau suola ngaina lungril inputtir le dodal (4) Hnam bing senga intekem dinga thrahnemngaina lungril sosang inneitir (5) Mani kea ngir tum neka kutdaw lungril put a, Sap ram suma innghat zing tumna lungril inputtir tlat (6) Mingo le an thil hrim hrim a sie a thra thlier loa ngaisangna lungril inputtir le an kalchar inbiektir tlat.

Hieng tektik hin tu chen hin sunhang khat khom inthlak loin eini lai sin a la thaw zing a nih. Anni mingohai inbakkeinaah a phûr phùrin ei lo thrang a, mani pawla mi naw chu unau laihrui inzom khom ei inmalmak thrak el a nih. Hnam bing senga intekemin Presbytery hran sengin ei um hran a, mani trong senga Pathien ei biek chun lawm bik hle dingin ei hung ngai a, kohran pakhata um inti siin ei kàr a hung hla deu deu a, a mi kei khawm theitu ding hming thar ei phuok zing ut a, miin an hriet tran ding chauh leh ei thlak nawk a, sienkhom a upa tak ni ei inchu seng zing tho. Ei diksawnari-ah inzakna le hmai trimna a um ta nawh. A tawpah ei pawl bul tak khom hre ta lo mi ei kat nuk el tah. A tu pawl le hnam khomin ei biek tak chu Pathien ni loin sum le pai a nih. Chu chu nei thei ding chun ieng suol khom thaw ei inhuom a, tu kuoma khom ei inzor nuom vong a nih. Ei Pathien chu ei phing a nih.

Churachandpur Biel hi Zo hnathlak hrang hranghai chengna, Senvona inthoka gospel meiser la vong, trong khom inhre paw vong, kristien inti vong, Krista inlalna hmun ruok chu hmu ding vâng ém èm, hnam le chibing indaidanna banga inhuon sip, hnam tinin hnam sipai chawm seng lo, invot anga dawktu an nei sengna, indikna neka hlemhletnain ro a relna, inthlang huna mithi po po an hung tho nawkna, vote thlak si loa vote a kima a tlak theina, schoolless teachers an invak nuoi nuoina, mani sinthawna hmuna um sorkar thoktuhaiin invet biling ni an hlawna, electricity an inruk tum seng leia kum tluon deuthawa an inruk thimna, berampuhaiin an beramhai chawm loa an beramhaiin an chawm lem an beiseina le chu dinga hmeithaihai le rethei mongtolhai chen khom hla loa an sum nei sun Pathien hminga an rokpekna, Gospel Centenary khom a ni taka hmang tlang thei loa suolin a daidarna ram a nih.

Churachandpur khawpui le a se vel hang fang la, bilding ropui deuh hlek i hmuhai kha indon la, abikin Hmar tamna veng a ni chun kohran bilding, fawren sum hmanga bawl a ni deuh tei. Sikul thraa ngai tam tak chu fawren suma chawm naupang an tamna sikul a ni nuom bok. Chuong ang sikul nei thei kohran chun insuongna takin ei hmang khom a hoi. Ei hang bi chieng ruok chun, chuong ang thilhai chu kutdaw ei hrat lei le mi hlem ei thiem leia ei hlaw suok dam a ni nuom chawk. Chuleiin, kei ka nih inti, kohrana sinthaw taphot chun fawren fe dan ding ei khel ngat ngat a, ei tum tak ruok chu kutdawna ding sum hnar zong a ni nuom khop el. Fawrena lekha inchuk dinga fe ei tam ta a, sor huoi huoi tlak thiemna an hung hawn thu nekin sum hnar dap fu pawlin pawl thar an indin thu ei hriet rawn lem khom a hoi. Sum hnar ei hmu ei tihai khom hi mani inhai bukna ding le beram inruknain ei hmang tlanglawn tak khom a hoi bok. Kutdaw le beram inruka Pathien chawimawi le suklawm tum chu thil dangdai tak a nih.

Ei ngirhmun ei bi chieng chun, kum 1929-a Coleman-in Watkin Roberts a hung suot thlak laia a tektik hmang kha tu chen hin thrahnemngai tak le tha tho takin ei la hmang ngar ngar a, chu chu a ruola Centenary ei hmang thei nawna san tak khom niin a’n lang. Chuleiin, ei chunga Pathien a lawmna san ding a vâng khop el. Ieng leia Arthatzawl pawlitiks le Coleman Factor-in ringtu inti sihai nunah hmun a la khuor nghet tlat am a na? Ieng leia banga kut ziek tiem thei lo dinga thlaraua mitvarna neia inngai sihai mit hi sukdela a la um zing am ning a ta? Ieng leia Pathien neka pawl ei biek lem am a na? Faraw lungril angin ei lungril sukngarin a um ve tam a ni?

Kum 2007 le 2008 khan a zawnin October-ah Senvon khuo, airuo ching lai ve ve ka sir a. Hi khuo, gospel meiser lutna, lungdum taka ‘Chanchin Thra mansapui inbangna’ tia ei ko hi Coleman Factor-in a op khum tlat a nizie mit ngeia ei hang hmu chuh, lung a dong rong rong el a nih. Chu lai thu chu Senvon Diary-5 (Nov 17,2007) ah hieng ang hin ka ziek a:

“Thil pangzatum deu el chu, an kotkhar lu chunga hming an tarah kohran pawl EAC, EFCI, ICI, RPC, UPC le a dang dang an ziek sa kher chu a nih. Veng tina in tin deuthaw chu kohran pawl indaidanna banga inhuon hran seng a nih. Hieng thil hi Delhi tlanga inthoka hung haiin kan hmu voi khatna a ni leiin mak kan ti tawp thei nawh. Hieng ang lawm lawma nasa hin kohran pawla indaidanna bangin ei mi le sahai hi a lo daidang tah ti khom kan hisap phak bok nawh. Mit ngeia kan hang hmu chie chun malsawmna dong tlak ei lo ni nawzie kan hriet chieng zuolin kan ngai a, poi kan ti bek bek a, lung a dong rong rong el a nih. Hieng lawm hin pawl le ei hotuhai hmangruoa hmangin Setanin a mi lo dawi vet tawl a ni maw? A va hang tlawm thlak de aw!

“Tirko Paulan ‘Krista chu threin a um am a ni?’ (1 Kor 1:13) ti zawna a’n don kha ei khawtlanga hai hin threin a lo um takzet a nih. Pawl indaidanna bangin ei khawtlang a sip a, ei sumphukhai hi Krista hang chuong lut ngamna ding a tlawm êm êm. Mita ei hmu zing ei unauhai hman inrempui si loin iengtin am Remna Lal Krista leh inrem tang ei ta? Eini lai Krista cheng dinga ei beisei chun pawl indaidanna bang po po thriek ei tiu. Kotkhar chunga ei hming hnuoia ei ziek khom ‘Remna Lal naupa’ ti ni seng raw se. Chu chu ei lungril phekah mi po po tiem thei dingin inziek bok raw se. Chu chu thaw nuom si loa ‘kristien’ ei inti hi mani le mani inhlêm chauh ei nih” tiin.

Hieng hi hmun tina ei ngirhmun a ni tak leiin thu awi nawna ra ei sik tung mek a. In tieng le ram tieng trongsie phurin ei um a; ei ram a trawl deu deu a, kum tin hi mautam kumah an inchang a; natna chi hrang hrang, ei la hriet ngai lohaiin an mi tlakbuok a; ei kawl le kienga mihai an insang tuol tuol a, eini ei tla hnuoi tiel tiel; inpuktirtu ni loin puktuah, a lu ni loin a meiah, hnetu ni loin mi hnot zamah, intlungtirtu ni loin a tlansie rifiuzi-ah, hnot zamtu ni loin mi hnot lengah ei thrang lem. Hnam sipai ei hau deu deu a, ei him naw deu deu a, ei chung a rik deu deu bok. Thliin hnatrawng a fen ri khom hmelma ke pen ri sawnin ei inthin hawp a, ei mit a âr-intra a, tlansietna lampui ei mel. Sam 23 ui tol inletin ei inlet a, ei chang thlang zing zut a, sienkhom Pathien nekin sipai ei ring a, ei inhnempui lem. Sikul le zirtirtu ei hau deu deu a, naupang chawmna sum ei lak lut tam deu deu a, lekha thiem ei tlawm tiel tiel a, competitive exam-ah ruol ei ban naw deu deu bok. Kohran pawl le piengthar inti ei pung deu deu a, kristien ei tlawm deu deu a, mi depde ei pung deu deu a, kut ei dawn rawn deu deu. Inremna thu ei hril rawn deu deu a, innghirnghona a pung deu deu. A ruola Gospel Centenary hmang poimawzie ei hril rawn po leh a hranga hmang tumtu pawl ei tam deu deu. Sermon ei thiem deu deu a, Pathien thutak hril ei tlawm tiel tiel. Chanchin Thra zara ei dong le nei, ei ram delin pung nekin a ni têlin kiem tieng a pan. Hieng anga a kiem pei chun kum za nawk hnunga chu changa muol nei tah kher nawng ei tih.

Pastor Thangngurin, “Tuta kum za hnung tieng khaw lam um i ta?” tia hla phuok hiela zawna a lo indon khah, thlarau thila ringot ni loin, taksa khawsakna thila khom zawna poimaw, ei don ngei dinga ei hmaa ngir chu a nih. Pathienin nasa taka mal a sawm hlak hnamhai khomin a dit naw zawng an thaw pha chun a luok suok el a nih. Pathien luok suok mi amanih hnam ni hi khawvela thil trium tawp a nih. Kohran chanchin ei sui chun, sukdartu dinga Setanin hmangruoa a hmanghai thilthaw chu hlawtling hlea a’n lang hun um sien khom a mazu mei tiel tiel a, Davidan (Sam 37:35-36),

Mi suol tawrot ka hmu a,

Tuoltro thing ang a’n buk hlup.

A ram vak, a um ta nawh,

Ka zong nawk, ka hmu ta nawh

a lo ti kha a pèl thei naw ni takin a’n lang. Chu chu mi mal, khawtlang, kohran le hnam chunga khom inkhêl loa thil tlung hlak le tlung zing a nih. Khang ang lawma an lo inchu buoi NEIGM kha khaw lai am a um ta a? A hmunpui khom kha siksikrieu inhramna hmun a’n chang tah a ni naw am a ni? IBPM khom kha khaw lai am a um ta a? Sungkuo ripah khumin a um tah a ni naw am a ni? Pathien thu zawma a umna muol poah malsawmna tlung a ta, zawm loa a umna muol po chu trongsiein a zui pei ding a nih. Chu chu Pathien thu, Mosie hmanga a lo hril, Leveticus 26:3-13 le Deuteronomy 7:12-20 & 28:1-68 a inziek a nih.

Hi darthlalang pahnih ei hung tar langa inthok hin ei ngirhmun seng sui non ei tiu. Centenary ei tlung hi lawm a um hle lai zingin, ei nina le ngirhmun enin Pathien lawm zawng dingin ei khawsa si naw chun, a ieng tak am a na Centenary-a ei lawm ding ti hi bawk dom meua ngaituo tham a tling. Gospel ei trangkaipui thu zer far rak khopin ei hril a, eini hi teh Gospel-in a mi trangkaipui ve am? Gospel sukmawitu am ei nih sukhmingsetu lem? Kum 100 tling hiel tah sia kut ei la daw zing hin Pathien chawimawi a tim? Chuonghai le thil dang dang chu hun remchangah ei la hung thlir zui pei ding a nih.

=============
[*Editor's Note: INPUI columnist Pu Keivom is a retired Indian Foreign Service officer, respected Hmar Mizo litterateur and author of 'Zoram Khawvel' series. This article is dated January 29, 2010, New Delhi].

INPUI- NEWS AND INFORMATION ‘HOUSE’ OF THE HMAR TRIBE

----------------------------------------Inpui Gallery-------------------------------------

Helpful Tips

 EMPLOYMENT NEWS
Read the latest jobs available in govt and private institutions...
 SWINE FLU TIPS
Following are some simple steps to keep you away and free from swine flu...
Read More Posts From This Section

RELIGION and SOCIETY

HMAR DRESS
The different types of Hmar traditional dress...
 RELIGIOUS ISSUES
Read the controversies and life beyond controversies...
Read More Posts From This Section

COLUMNISTS

LK COLUMN
Pu Keivom is a retired Indian foreign diplomat and noted Hmar Mizo litterateur...
NAHAI COLUMN
Pu Lalmalsawm is a working journalist and admin of Inpui...
Read More From This Section

PEOPLE

 CINDY KHOJOL
Here are some pictures of Mumbai-based Hmar professional top model Cindy Khojol and others...
 ROTHANGMAWI INTERVIEW
NEHU hnuoia M.Sc (Bio-Tech)Gold Medalist 2008 le ti ti na...
Read More From This Section
 
^ Scroll to Top