Subscribe to our Free mail

Literature Hrizawlah

Written By Nahai on Jun 9, 2013 | 9.6.13

Jun 9, 2013

Ziektu: David Buhril

Tulai hnai el khan Hmar Literature Society (HLS) hai inkhawmnaah ka sangnu trum hnih zet ka thak inlon a. Literature Society-hai intuok khawm le inzom chun ngaituona tam tak a chok tho a. University-a ka kai laia ka ruolhai kha a tam lem chu literature inchuk an ni a; a thren translation tieng awn, a thren linguistic, a thren literature. Kan titi thruoitu tak hlak chu French literature, German literature, English literature, Dalit literature, Indian-English writings dam a ni tlangpui hlak. Anni-a inthokin French le German tronga ziekmihai kutsuok, Saptronga an inlethai chu ka lo tiem pha ve a; fak le dawn inhnik ei la fak ngai lo fak phak leh chu a hlutzie hril khi ruol a ni nawh. French le German tronga ziekmi threnkhat lem chu ka ngaizawng tawp thei nawh. English literature ruok chu voisun chen hin ka la’n thla thei nawh. Amiruokchu, khang khop khan ‘literature’ kan lo chai hlaka chu ‘literature’ hi iem a na ti ruok chu kan lo chai tlawm khop el. Chai khom ngaiin kan hriet nawh ni takin ka hriet. Kan inhlieuna dil tak kha a ni tlat a.

Literature hi iem a na? ti hi zawna olsam tak ni si, a donna chu khir deu a nih. ‘Thu le hla’ hang ti el chu dol hnaa tui ei sunga an tawl liem zut ang deu hin hrilfiena olsam tak chu ni mei a tih. Ei rongbawltuhaiin vanram kai dan ding banga an ziek dok ang el kha chu a ni naw deuin ka hriet. Hrilfie a harsatna san pakhata ka ngai chu literature hi ei nei le ei nei naw inkhi a harsat lei a nih. Ei nei ei sawn po po hi tet muk ta inla, antram mu tiet chauh ei tet suok thei a lo ni pal chun ‘literature’ ei ti chu ei lo nei ve chu a lo ni el dim ti chu Hmar literature khawvel ka lo hmu ve dan a nih. Pasal po po hi ‘pa’ an ni naw ang bokin ‘thu le hla’ po po hi ‘literature’ a tling thei naw a; tling ngai bok naw nih.

University tlang sanga inthoka Anglo-Saxon hun (450-1050 AD) pal tlanga Victorian Age khel tieng chena ziekmihai khawvel ei fang kuol thei lei ringot khan ‘literature’ hlimthla hmu le hriet el thei ding khom a lo ni nawzie chu ka hriet. ‘Literature’ khawvel inrilzie chu ei them le ei hmu tah raw’m ei sawn lai zingin mitdel ruol sai them a hoi ka ti hlak.  Political Science le International Relations- chu ka’n bŭrna, ka subject, a ni lai zingin, ka tiem zau naw chun ruol ka ban zo naw ding a nih ti ka hriet leiin Old English hun an ti-a inthoka Victorian Age hun sunga sap (English) ziekmihai ziek lem chu tiem hmai ka lo tum ngai nawh. A na chu ‘literature’ hi ei tiem rawn po leh ami domsang ruol ruolin ami suktlawm deu deu bok hlak niin ka hriet. Hi tak hi a nih ‘literature’ mawi dan le nunrawng zie ka lo hriet ve dan chu.  Chu thil hmu chiengtu William Wordsworth chun hieng hin a lo ti hrim a nih:

To me the meanest flower that blows can give
Thoughts that do often lie too deep for tears

‘Literature’hi ieng tak am ning a ta? ti ruok chu Johan bung thum chang sawm paruk fie hlek hlok ang naw deuin ka chai nuom a. ‘Literature’ chun ‘style’ amanih ‘zierang’ a nei a, chu chu hung hmang tum ve tlat ka tih. Tamenglong district-a pieng le kum iemani zat sikul khom ka lo kaina a ni a. Tamenglong chu Manipur-a khom ruo le thli tamna hmun a nih. Zan khat chu, ka naupang lai, ka puhai ina damnaw khum beta ka um lai le ka’n ngaituo bangbo lai takin thlisie a hung hrang hrep a. Raw pum lien tawk tak, tîngbăn bana an hmang chu a lo inkuokna a um a; zana thliin a hei mut chun faifuk angin a hung inri hlar hlar a. Ka voi khat tonhrietna a ni leiin mak ka ti a, a mi răp a, ka pang a sukza deu a, sienkhom ka ngainuom angreng bok si. Ka pute chun, “Thli a ni chu tie” a ti ringot a. Sienkhom, thli danglam, rawl danglam nei le mawina danglama inthuom, khawvel danga inthoka hung anga ngaina ka nei tlat a. Ka hriet ngai der lo tuin amanih rimawiin ami’n awi tum am a ni ding; an naw leh ami’n thrì tum am a ni ding; rimawi khawvel dang ami’n fangtir tum am a ni ding; khawvel danga umhai rawl ami hril sawng tum am a ni ding maw? Beidong rawl am beiseina rawl lem? Lawmna rimawi am khawsawt lungleng hla a rem?

Ngaituona le thuok nei ni awm takin ri pangngai ngor ngor a’n suo nawh. A chângin inhmaw le inring deuin, a châng ruok chun muong le innêm deuin a rem a. Chuong ang chun kan umna tlangbâwk, zan thimin puondum anga a’n khum dé tlat hnuoia chun ruo thram lo hlapui a mi rempek a. Ruopui vanawn sûr tum, sûm pik taka hung inkhai fuol khom chu hre fu mang loin, kawl inlep zuk zuk kara chun tîngbăn bana inthoka hmŭr inzum vur hung suok dinga ka ngai chu hmu tumin beiseina lien tak leh ka nghak a. Ka’n ring hma’n hmain khawvel dang daiah ka ngaituona chun ami lo thruoi hman a. Sim le hmar, sak le thlanga inthoka thli intuok khawm meu hai hlapui rem ri chu mihriema inthoka suok ni ta loin ban trawl chu hringna petu ni awm takin an hung inthuok hring ta daih a nih.

Literature chun a mawinaah inhoitirna (enjoyment) le ngaihlutna (appreciation) a fûn sa a; chun, bĕl chieng nuomna (analysis) le a nina ang taka puong suok chăkna (exact description) a fûn sa bok. Ei ti tah ang khan ‘literature’ chu hming inhril anga fel fai deua thumal pahnih pathum inhril anga inhril fie el chi a ni naw leiin ei fie zuol nawk theina dingin a zierang poimaw threnkhat chauh hei sui ei tih.

(i). Mawina (Artistic qualities of literature): Saptronga ziek ka ni naw lai zingin ‘art’ an naw leh ‘artistic’ ti chu ei hriet thiem dingin ngairuot el ka ta; ei trong chun hrilfiena siem a ngai hiel ding a nih. ‘Art’ thil hrim hrim chu mawina le thudik tarlangtu a nih. Chuong thilhai chun ei khawvel hi lo del sawt ta de hai sien khom mihriem mit le na, ngaituona le suongtuona them thei ding khopin a mawina phursuoktu/phorsuoktu a lo um hlak. Tîngbăn ban lo ngir trok trok ringot kha ni loin, khaw tienga inthokin am, ieng lampui hrawin am thlipui a hung hrang ti khom ni bok loin, mihriem mitin a hmu le a lo ngaituo zen zen lo rimawi mak danglam tak a hung siem suok leiin, chu mawina le makna chun mihriem le a ngaituona po po chu khawvel dang daiah an lengtir a lo nih.

Chanchintha mansapui ei pai puom luoi nia ei ngai ta hnung le inchukna leilawn ei hraw sei ve tah nia ei inngai hnungin sorkar sin insang thlazar hnuoia um chu thangsuo pielral kai anga hadam rong rong tah dingin ei lo ngairuot tawl ka  ring a. Chuong ang ngirhmun tlung phak tah chu a mimirin ei ngaisang bok a, tlung tumin ei inphu sup sup hrim a nih. Amiruokchu, chu ram lo zuon phak tah, a taka tonhriettu, zaipu L. Keivom ruok chun,

            Sappui run rem sungah kai a,
            Ziekfung chela truon rel ni tin;
            Lung a dam nawh, ningtel a na,
            Hai ang tar hma rêng a ol ngei.

            Zo tlang sangah va chuong inla,
            Singmit lĕnin thlîr vêl inla;
            Thrâl hna virthli’n a lĕn angin,
            Lĕn hmang a tih, lungkham reng hi

a lo ti daih thung a! Ei khawvel thara hadamna banga min huontu ding raw’m ei lo sawn kha hla phuoktu chun lung damnawna le ningtelna rip angin a hmu a, eini tlangram pa ngeiin ngaia ei lo nei tah Zo tlang sanga hin lungkham bangna ding a lo um lemzie mawi deuin a hril a nih. Chu chu mi tam lemin ei hmu dan le lo sui hlak dan chu a ni naw el bakah trongkam mawia inthuomtu lem hi chu vang tak ei nih.

Chuong ang bok chun, ‘literature’ chu mi tam lemin ngaia ei lo nei thil tam tak kara a mawina inphûm tlat, mihriem lungril le ngaituona them le sukchăng thei hmangruo, a zongtu le ngainatu ta dinga hmun tina hmu theia um, a ngaisak nawtu ta ding chun tawk zing khoma hmu thei tlat lo chu a nih. ‘Literature’ chun ei nun, mizie, tonhriet, histawri, beiseina, hmathlir, dawnseina le mihriem nuna thil tlunghai indik tak le ngainobei takin a phor suok hlak a nih.

(ii). Infuina petu (Suggestiveness): A pahnihna, literature chun mihriem suongtuona le lungril ngaituona keithoin, dawn sei lem dingin a’n fŭi hlak. Puritan hun laia hlami (poet) John Milton chun Setan a’n trongtirnaa “Kei ku hi ka nih Meidil chu” (Myself am Hell) a ti khan thudik a hril nek hmanin kha thumal pathum khan ngaituona kotpui a hong lien lem a; kha thumal pathum khan mi lungrilah infuina thu nasa takin a hril a nih. Chuong ang bok chun Faustus-in Helen hma bula “Hi hmêl hi maw lawng sang tel hawrkhawmtu chu?” (Was this the face that launched a thousand ships?) a ti khan donna a beisei naw lai zingin, an khawvel – pasalthra, huoisenna, hmangaina, inhlanna, inpekna, thratna (hmel) – zau tak ngaituo zom dingin a mi’n fui hrim a nih.

(iii) Tlo le dai sawt (Permanent): Literature chu a tlo a, a dai sawtnaa inthokin a hlutna inkhi thei a nih. Literature chu tloin a dai sawt ding a nih tina a nih. Ei thu le hla tam tak hi ei bi chieng chun voi khat bâk tiem le ngaithlak non tlak lo deu vong a nih. Ei phak chin a ni tlat leiin thangtlawma inhantaw trangkai naw nih. Ei kawl le kienga mi dang le hnam danghai tonhriet khom a ni ve tho. Mizorama ei unauhai dam hin thu le hla thar khawl thar thra tak takin an sut a, an khum a, an her suok zung zung leiin  thu le hlaa changkang tah vieu an insawn a, sienkhom ‘literature’ tling khopa tlo le dai sawt ding chu an nei tlawm ve hle. Ngaizawng nei thar am a ni, an naw leh ngaizawng thre thar lei ringot a ni si naw chun ei dithaiin an mi lo dit ve naw lei ringota ‘bazar literature’ hung inderhai hi an hril angin “thutak, hlataka khukpui tlak an nawh” an ti ang chu a lo nih. Zingkar daidawin nisa hmel khom hmu ngam loa a ral angin thu le hla, ‘literature’ tling lo chu a dai sawt thei nawh. A video a nal, an naw leh a CD cover a changkang ti ringot ang kha chu a lo ni naw deu a nih.

Rock band Drixian Empire-a drummer ka lo ni hlak a; professional deu lem chun kum thum le ti vel Jawaharlal Nehru University-a ka lut tirin sinin ka lo nei pha bok. Pathien zarin khuong le thu le hla leh University runpui ka lo inchawm hlĕn ve a nih. Ka profession (drummer) le inzom chun hla chu ngai rawn le hriet rawn ding a ni top el. Ka ngaituo rop hlak chu hi hi a nih. A hun lai khan chu Vai ruol hin insuk changkang deuin Dutch mi ‘Vengaboys’ hai an naw leh ‘BarbieGirls’ hai vel kha an invet chila chu an hlahai khan a mi kuoi naw thei taluo a, a hla rema thrang ve khom inzak a um lem hlak a nih. Ana chu Pink Floyd hai hla, literary trongkam takin ‘surrealism’ ze put, ei hang rem zet chu chatuon dâi-a phurrik thĕ thlak ang hielah kan ngai hun a tam hlak.

Ei thu le hla tam lem hi threnkhatin khirkhan deua nuhmei/nunghak an bi chipchier le bel chieng hnunga, “Ei en sawt deu deu a, a se deu deu” an ti ang deu hi a nih. Tuta inthoka kum nga an naw leh kum sawm hnungah lem chu tiem tlak a la ni tawl dim ti chu zawna lien tak a tling hrim a nih. Old English huna inthoka Puritan hun khel tieng chena belchieng dawl khop, thi thei lo ang hlola namdet, ‘literature’ lo siemtuhai malsawmna dong hi chu them theiin a bang le a ruo um naw sien khom a tlona le a daisawtna ruok hi chu thilmak a tling a nih. An kutsuokhaia inthokin Pathien hmêl lem chu hmu lo thei lo a nib ok. Hi hi a nih ‘literature’ ei ti chu.

(iv) Zauna (Universalism):  Literature ramri chu a zâu ding a nih; hnam dang, rong dang, ram dang le trong dang hmangtuhai khomin a mawina le a hlutna an fak thei ve vong ding a nih. Mihai ngaizawng dingin ‘literature’ hi hnaw lui thei a ni nawh; amaa a mawina le a hlutnaa inthokin mi lung a kuoi lem hlak. Ei trûl em tia ziek fawm, phuok fawm le siem fawm el thei khom a ni naw bok; chuong leia thaw chu tru bawl ang mei mei a lo ni nuom lem hlak. Pathien thlarauin a sukhring hla (gospel) tlawmte ti naw chu thu le hla einia inthoka suok, mi danghai dai ei va kănpui ngam chu ei la hau bik nawh. ‘Literature’ chu chuong ang sin ropui thaw dinga duong a ni lai zingin, chuong ang chun a thok thei si naw chun ‘literature’ rim le rong a tlasam hle tina a nih. ‘Literature’ chu mihriem thlarauin ziek a ni leiin, chu thlarau chu indaidanna dai bo dêrin a thok ding a na, a thok hlak hrim a nih. ‘Literature’ a ni chun “a chăng nawk tah”, ti ringot ni loin “a châng zing a nih” ti a ni lem hlak.

Greek, Hebrai le Rome hai chun ‘literature’ a hin an ram an hnam kal pĕn po po an lo hlu lut a; ram le hnam hma dom (ideals) inkottu takah an lo sie hrim a nih. Chu hma dom chu thrang la thar pei hai dom zui dingin ‘literature’ chun nasa takin a lo keihruoi a lo nih. Literature umzie le literature miin an lo hmang trangkai danhai ei en chun mi mal ta ding chauh ni loin, a ram le a hnam ta ding chenin nina (identity) le hlutna (values) petu dinga bulthrut (foundation) siemna hmangruo a ni hlak.           

Literature chu mi po po ziek thei chi lem chu an naw lai zingin, mi tu el khom a siemnaa ruok chu an lo thrang ve vong. Zeldin khawvel ringot ni loin, mi po poin an sungtuona inril tak leh an biekzin theina ding khawvel thar a ni leiin a namei naw reng a nih. Delhi University le India university dang dang hai khomin literature syllabus-a Indian English Writings an lo hlu lutna lem kha chu la sawt lo deu a nih; ka hriet phak ve. Tu lem hin chu Dalit Literature chen khomin university rŭnpuia khom hmun an chang ve ta pei a. A san tam tak laia poimaw deu pakhat chu India mi saptronga ziek literature hi university-a hlu lut a ni naw chun khawvel literary map-ah  India chu a nina (identity) poimaw tak leh a’n lang ding angin an lang zo naw ding lei khom a nih. Literature hmangin khawvel dang hai kuomah India khomin a rim dam, a rong dam, a rimawi dam, a zau dan dam, a boruok dam, a mawizie dam, sakhaw hrang hrang  hringtu sul hnienghnâr a nizie dam le thil dang dang an hriettir el chauh ni loin an ngaizawngtir ve thei dan a nih.

Literature ze poimaw deu pakhat ei tarlang chu a zauna (universality) a ni a; a zau em leiin khawlai khom, tu el khomin kholbing deuin an enkol chun theira fak lo ding fak ang ni mei a tih. Eini lem chu literature bulthrut ei rem tran ding chauh a ni leiin fimkhur a ngai nawkzuolin ka hriet. University tukver dak phakhai chauh inthĕnpui ding thil khom a ni naw leiin, hming hma le hnunga belsa ding nei der lo hai khomin ei literature bulthrut remnaah ei thawlawm thei ding a tam a nih. Old English huna inthok Puritan hun sunga ziekmi/hlami, an naw leh Irish, German, American, French, Chinese, Japanese le hnam dang dang hai an ziekmi/hlami hai khom kha literature inchûk amanih, University-a intât ngei amanih hai kher an lo ni teu nawh. Chuleiin, eini khom mi ‘naran’ haia inthokin ‘literature’ iengtin am phor suok thei ei ta ti chu a buona inbuon suokpui dan ding ngaituo a trûl a nih.

Goethe chun khawvel le mihriem hi a nina ding ang taka siemtu chu literature a nih a lo ti hiel a ni kha. Mi tlawmtehai hrizawla a’n chang chun fak khop nei ngai nawng ei ta, fak sawt ding lem chu nei kher naw mei nih. Chun, Hmar trong ziek kop dan le ziek kop naw dan ding lekhabu sawmruk pasari nei inla khom thu le hla tling ei phu suok si naw chun literature ti tlak nei chuong nawm ei nih. Miin an tlang le muol hai, ruo le thli hai, thing le vadung hai, nisa suok le thlavar zan hai, samsei le an innui ri hai, an khawte nun le tlawmngaina hai, ruol le lungdit hai, le thil dang danga inthokin literature an induong a. Eini khom chuong haia inthok chun ei literature induong dingin har thar nawk ei tiu. Ei ziek suok hma khat chu literature nei ngai naw mei nih.

(June 5, 2013, Bethel)

Read More | comments (5)

Delhi Khawpui (with reference to Hmar Christian Fellowship Delhi)

Written By Nahai on Jun 8, 2013 | 8.6.13

Jun 8, 2013

Ziektu: H.K.Kawllienthang
New Delhi Dated 4-6-2013

Sielmat, 11th February,1985 tuk, zingkar inhma takin Imphal Airport panin ka suok a, chawhnung thlanghera chun iengtik lai khoma ka la hmu ngai lo, India khawpui Delhi-a ngei chun ka lo um der el tah a. Ka tarpu L.B.Sinate in 390/9,R.K.Puram-ah ka’n nghat a. Ni 12.2.1985 zingtieng chun L.B.Sinate’n a Motor bike-in a mi phur a, Shastri Bhawan chen a min thla a, Ministry of Information & Broadcasting, Administration Section-ah sorkar sin zom ve dingin Joining Report ka pêk a. Kar khat sung zet chu ka sin ding an la ruot fel naw leiin, India Gate/ Boat Club vela thingbuk hnuoia inthrunga hun hmang chu ka sin tak a la ni hri. Kar khat hnunga chun Directorate General:Doordarshan, Budget Section-a thok dingin an hung sukfel a, Mandi House-ah ka’n son phei tah a nih.

Chuonglai chun Hmar nau, Delhi-a sorkar sin chelh, Hmar trong hmang chu 8/9 vel chauh kan la nih. Student, College le University a kai hai leh kan rengin mi 30 vel chu ni mei kan tih. Hmar trong hmanghai a hrana inkhawmna a la um naw leiin, Green Park-a Biek-in, Mizo inkhawmah kan inkhawm tawl deu tak. Chuonglai chun tu laia ei nunghak le tlangval tam tak sinthawna BPO sin ang hi a la um nawh. Private Company-a thrangna nei khom ei la um naw a, thrang thei a nih ti khom ei la ngaituo ngai nawh. Pa pakhat, Security Guard inrawitua thrang ve ti chauh naw chuh mi dang private company-a thok kan hriet nawh.

Hun a fe pei a, sorkar sin hung zom thar le student an hung pung a, chu ruol chun Hmar trong hmanghai a hrana inkhawm nuomna lungril a hung um a. September 1988 khan Hmar trong hmanghai po chu L. B. Sinate kuartar No.390/9, R.K.Puram-ah kan inkhawm a, chu taka inthok chun Delhi Hmar Christian Fellowship hi tran a lo ni tah a nih. Chuong lai chun L.B.Sinate chu Regional Director, Staff Selection Commission (SSC) sin chelin Guwahati-ah a um leiin a kuartar chu C.Thant Khobung-in a hluo lai a nih. Rênga kan inkhawm kim khomin Sitting room-a inleng tawk chauh kan la nih.

A tira Fellowship tran a ni lai chun, vision ropui tak nei le, a hnungah Hmar nauhai hi a sâng tel Delhi-ah la um ei tih ti ringna khom kan neiin ka hriet nawh. Sienkhom, kan inthuruolna tak le kan nuom tlang tak pakhat chu, Hmar trong hmanghai pumkhata um hi a nih. Hmarhai lai Kohran/Pawl tam tak a um tah a, Delhi-a ruok hin chu kohran/pawl hi indin ni naw sien, trong khat hmang po inthuruol le pumkhata Pathien chawibiek hi kan duthusam le kan nuom tak chu a nih. Delhi-ah Hmar nauhai ei hung pung pei a, Fellowship chun thuring le thupui nei inla ti a rot angin, Thupui dingin “Khawvel po poah fe unla, thilsiem po po kuomah Chanchin Thra hril ro” (Marka16:15) ti hi Fellowship thupui a hung ni tah. Chun, ICI Kristien Magazine-a Kohran thuring inziek chu a ni ang anga a Hmar trong siem thrat trulna lai hai, a thu sukdanglam chuong si loa siemthrain Delhi Hmar Christian Fellowship thuringa hmang a lo ni ta bok. Hi thuring hi Fellowship inkhawmah kum tin voi khat bek insam a ni hlak. Naupang Sunday sikul-a lem chu thuring chauh ni loin Baptisma-hai uluk taka inchuktir an nih.

Hmar nauhai hi Pathienin a chanchin thra puongdartu dinga a mi lo duong lawk hai chu ei nih. Hi Fellowship khom hi tlawm taka intran ni sien khom Lalpan a mi thruoi pei a. Pathien ram ta dinga thrahnem ngaia ringthar lak tum mimal iemani zatin Fellowship hi insaisangnaa hmangin rong an bawl a. A huhoa Fellowship in ramthima rong a bawlna hmasatak chu Shiv Vihar hmun hi a nih. Hi hmuna tuolpara (Open –air) inkhawmna nei hmasa tak ni chun, Delhia Hmar nauhai po po mi 50 vel kan fe khawm a, eini mi Doctor inchuklai hai (mi 5 niin ka hriet) chun damdawihai hung chawiin Free Medical check-up an nei a, a trul ang angin villager hai chu a thlawnin damdawi an pek a nih. Ei thralaihaiin ringnawtu hung pungkhawm, vai naupang trop tak tak hai hmai phi faipek a, an hnaphai chen an hruk faipek lai dam ka mitthlaa hin a la cham zing.

Eini lai Hindi tronga Pathien thu hril thei ei la um naw leiin Rev. Robert, vai Pastor chu ruoiin Pathien thucha hrilna a nei a. Pastor amanih Evangelist amanih khom la nei zo lo, hienga tlawm taka rongbawlna ei intran ni sien khom Pathienin Delhi khawpuia rong ei bawlna hi mal a sawm a. Tuhin chu Shiv Vihar kohranin anni puolin Nepal-ah Missionary an chawm der an tah. Chun Hmar Christian Fellowship Delhi khomin Pastor pahni (2), le Missionary pasari (7) lai Pathien thrangpuina zarin a enkol mek bok. Uttar Pradesh, Mainpuri le hmun dang danga ei rongbawlna hai khom Pathien zar chauin a la fe tluong pei. Pathien chauh ringsana Delhi Khawpuiah Biekin hmun ding vaibelsie khat le a chenve laia ei inchawk khom tu chen hin harsatna um loin EMI pek zom zing a nih. Sienkhom, Fellowship hin eini tieng suong ding le uongpui ding pakhat khom ei neiin ka hriet nawh, Pathien lunginsietna zar lieu lieu niin ka hriet. Unau inngei diel diela tu pawl kha pawl ti um loa lungruol taka Pathien ei chawibiek le a ram ta dinga tlak lo taka ei thawna hi Lalpan mal ami sawmna san ni takin an lang.

Hratnawnaah i thilthawtheina chu,
An langna ding hi i lawm a nih.

Khawpuia Fellowship hai hi, makhata ka lo hmathlir ve dan chu, ei ram tieng Pawl/Kohran-in nasa taka a mi thre dar tak leiin, unau laibung khom mani pawla mi nawhai chu inbe paw thei lo, hnam thila khom kohran tukvera inthoka thlirin, pumkhata um thei ta lo hai hi indin thar nawk dingin khawpuia Fellowship hai hi thrangtharhai laia inthuruolna le inpumkhatna chi tutu dinga Pathien ruotah ka lo ngai hlak. Hun fe peiah Khawpuia Fellowship-a ei thralaihai hi ei kohran le hnam thruoitu la hung ning an ta, chu pha chun, inthuruolna le inpumkhatna tlangsamtu la hung niin, Hmar nauhai inthre dar nei nuoi hi ei la’n dinthar nawk beiseina lien tak ka lo nei hlak. Pumkhata luongkhawmin, a hamda um loin, Hnam le Pathien ta dinga rong ei bawl hun ding hi nghakhla a um takzet a nih.

Delhi Khawpuia hung chuongkai mi tharhai khomin, hmunkhatah Hmar trong hmang hai po po inlawi khawm a, tu pawl kha pawl ti um loa Pathien ei chawbiek hi inhoi an ti seng niin ka hriet. Ei thralai pawlhai khomin inhoi an ti a, Pathien khomin mal a sawm a, Delhi khawpuia Kristienhaiin kum tina hlapawl inruolsiekna (competition) a khom 1997 a inthok khan voi 10 zet lawmman (lawmman pakhatna voi 8 le 1st runner-up voi 2) an lo lak tah. Chu chauh chu ni loin, ringthar tam taka belsain ei um bok. Tulai ei boruok inlumlet thrat naw lai khom ei Missionary-hai rongbawlna Pathienin mal a sawm a, ringthar 24 lai tarik 5-5-2013 khan baptis inchangtir dingin an hung thruoi a, Pastor Lalsiesang-in a baptis tawl a ni kha. Khang baptisma chang dinga hunghai po po khan anni nuom thua Isu Krista hnung zui dinga inpe an nih ti District Magistrate kuomah lekha an pek a, an inhriettirna lekha kawpi chu an hung chawi seng bok. Pathien kuomah lawmthu um raw se.

India ram Khawpui haia Hmar Christian Fellowship hai chauh ku hi Hmar nauhai inthuruol taka tu pawl kha pawl ti um loa Pathien rong bawl le ei chawibiek tlang theina um sun chu a ni el ta awm. Tulaia “PAWL” thlipuiin a mi hung not hi, a siemthra theitu Pathien kuomah, Hmar nauhai inpumkhata, inthuruolna thra lem ei nei theina dinga hmangruoa inchangtir dingin nasa nawk zuolin hning ei tiu. (Delhi, June 4, 2013)

Read More | comments (2)

MIHRÂNG EDMUND HILLARY

Written By Nahai on May 31, 2013 | 31.5.13

May 31, 2013

Ziektu: L.Keivom, Inpui.com Columnist

“Well, George, we finally knocked the bastard off.”

January 11, 2008 Zirtawpni zing dar 9 vel khan a chèngna khuo Auckland-ah Sir Edmund Hillary (1919-2008), kum 88 mi chun khawvel a lo suoksan tah ti thu internet-ah ka lo hmuin ka khuo a suksawt hle a. Tleirawl laia mang ang ruoia a hming ka lo hriet hlak kha kum sawmthum hnungah kan inzinna lampuiah kan intuok leiin ruolah kan inman a. Ama inthlàna malamin hi artikul hi ka ziek a nih.

Kum 55 lai zet a lo liem el tah. 1953, Pherzawl High School-a Pawl sari kan inchuk lai a nih. Thrungna tlar hmasa takah ka tupa Hrangchunghnung Hrangate le mi dang pahni leh kan inthrung hlak a. Thrungna tlar hninaa chun nunghak Lalhlupui, Rimawi, Phiri le Huoli an inthrung a. Keini pawl hi a tam tak kan ni bakah inchukna tieng le sinthawna tieng a hlawtling tak le phâk hla tak kan niin ka hriet. Chuong laia tuipui ral kaia sinthawna nei phak chu Lal Rimawi, Dr. Rochunga Pudaite ruolnu le kei kan nih.

Thral rum hnukhawi tieng, lo raw le hmangkhaw zo, thlai chi an thlak hmasahai khom inno help hlepa a mawng hnung le bu tu inhnu deuhai khomin an tu zo hnung a nih. Fûr hung intran ding hma lo lawktu tro ruo le thlipui khomin a’n khat tawka rehearsal neiin an mi hung kan tran ta a. Ruomeiin paw chûka a bawm leia tlâng hnaité tè khom inlang fie thei lohai kha thli le ruopuiin an hmai a hang phi faipek zet chun hnaiteah hmel hlim sierin an inlang thei nawk ta a. Thlasikin an hna a sawm kon le thliin a mut tril rizap thing insi khup el hai chun inno hlep hlepa hna thar hung insuoin, ni tinin rong thar an hung put a. Khaw kawl hang fang inla, chêpchêp inhrâm ri so nak nak karah intùn le sepuinu thei hmin tiera ra, hang lo el thei ding a um tran ta a. Hlo hrâm thlo a hun el ding a ni tak leiin pûmbùka tuthlaw le hmangruo hrang hrang an ser le sut tleng tleng ri chun khaw tlang a nghor vêl a, chu chu a’n khat tawkin arla intui ding inlaw ri le tuol sumphuka nupui herawt her riin an lo saikal nak nak a.

Inchuklai mi tam lem chu khaw hrang hrang, a thren chu hla tak taka inthoka hung an ni leiin an hma ela Summer Vacation hung tlung trêp chu nghakhlain classroom-a khom an thrung indèn thei ta naw a,

Headmaster babu ka hmä ngai rawh,

Kan khaw tleitir nuimawi ka ton a tlai e;

Summer vacation chu siam thuai rawh

ti hi an hlapui le thunon a nih. An khuo tienga beisei tak le nghakhla taka lo Tlumte thlirtu, an bielnu le bielpahai khomin sekhon khat hi ni khat, minit khat hi thla khat, darkar khat hi kum khat ang hiela sawta an hmang tran hun a nih.

Chuong ang boruok kara chun ni khat chu kan zirtirtuin, “Mihriem tu khomin an la lawn kai ngai lo, khawvela tlang sîp insâng tak Mount Everest chu Edmund Hillary le Tenzing Norgay-in an lawn kai a, chu lawmna chun zingah sikul chawl ning a tih” tiin a hung puong a, makti le lawmin kut kan ben dar dar a. Mount Everest an lawn kai ni hi May 29, 1953 zing dar 11:30 a nih. Iengtin am an chanchin hi Pherzawl tlanga inthokin kan lo hriet ve nghal el thei ti ka ngaituoin radio nei pakhat an um lei ni ta dingin ka ngai. Chuong a ni naw chun, kan khawvel puo tieng chanchin hrim hrim chu lekhathon le mikhuol baua inthok chauin kan hriet phak hlak a nih. Kum 12 hnung, 1964-a Parbung High School-a sawtnawte Headmaster-a ka thrang lai chen khom khan, High School radio thra ta lo, hmang theia ka riper thrat chauh chu kan khawvel puo tienga chanchin kan hriet theina tukver um sun a la nih. May 27, 1964-a Indian Prime Minister hmasa tak Jawaharlal Nehru a thi khom khan radio-ah chanchin ka lo man leiin a thi niin sunna inkhawm ka neipui hman a nih.

A ieng khom chu lo ni ta sien, Mount Everest an lawn kai thu hin kan khawvel a sawi hning a, nasa takin beiseina thar a mi pêk bok a. Tu khaw hriet kai lo tlangval pahniin kha hma poa thaw thei ruol loa mi hril kha taimakna le tumruna hmangin an thaw a, khawvel um sunga tû inchùpek thei ruol lo, thil pakhata a hmasa tak nina hming an ser a nih. Chuong ang bokin, keini tu khaw hriet lo, ram pilril Pherzawl tlanga lekha inchukhai khomin tumna nei a, taimakna le tumrunu khauh tak leh hma kan nor pei chun, a tawpa chu hnèna tlang sîp pakhata bek kan la chuong kai ve ding a nih ti chu kan zirtirtuhai mi’n fuina a nih. Hi tlang kai lawmna hi kan chengna khawvel puo tienga mi hnèna chang umni kham hiela kan lawmpui ve ka hriet voi khatna a nih. Ka nuna khom thu a hril sei khop el. Hringnun hi tlang lawn ang char a ni si.

Khanga mawl taka kan khawsak mop mop laia thil ropui tak nia ka zuk hriet tàk chu, kha hnêna kha mi mal hnènaa ngai lo a, khawvel pum huopa mihriemin hnèna a changnaa kan ngai le pom kha a nih. A ni reng a, hi hnuoia tlâng sîp insang tak, mihriem cho hne ruol loa an ngai hlak chu lawn kaiin bawhla an insam khum a nih. Mani sumphuk ler kai ang elin, khawvel tlang sîp insang taka minit 15 vel an chawl sungin an thil nei laia an suong tak phorin, khu hlieng hliengin chu tlang chu an zun khum a nih. Nepal rama um Mount Everest hi feet 29,028-a insang a na, a ram mi Sherpahai chun inza takin Chomolungma tiin an ko. British India hun laia Surveyor General of India ni hlak George Everest (1790-1847) rawia survey an thaw trumin hi tlâng sîp hi an hmu a, an pu hming chawiin Mount Everest tiin an inbùk a, chu chu hmingin a hung put song tah a nih.

Edmund Hillary hi Auckland-ah July 20, 1919 khan a pieng a. Kum 16 mi, High School a kai laiin Mount Ruapehu-ah a sikul kaipuihai leh field trip-in an fe a, chu taka inthok chun tlang kai (mountain climbing) tieng inhnikna a hung nei tran a. Sikul a zo chun nipuiah a unaupa leh khuoi an vai a, thlasikah tlang kai pawl a zui hlak a. New Zealand-a tlang insang po po a hmatiema a cho dol hnungin kum 1951-a inthok khan Mount Everest-a lawn kai tuma bei pawlhai a zui tran a, a kum thumnaah a tum a hlen suok tah a nih. September 3, 1953-ah Louise Mary Rose leh inneiin, nau pathum Peter (1954), Sarah (1955) le Belinda (1959) an nei a. Kum 1975 khan a sinthawna Nepal ram Paphlu khuoah a nuhmei le a nau tlum tak Belinda hung dingin a ko a, vangduoithlak takin Kathmandu erpawt bulah an chuongna vuongna chîn chu a chetsuol leiin an thi ve ve a. Vuongna chîna hung dinga titu kha a ni leiin an siet tuoka chun maw lien tak phurin an ngai a, sawt tak chu a tuor nêm el thei nawh.

Chuonga a nuhmei le naunu chena lu an phumna hmun a ni lei chun, anni hriet zingna le an thi hnung chen khoma nasa taka rong an bawl theina ding tiin Everest a kaipuipa Tenzing Norgay mihai, Sherpa hnamhai bielah somdawlna sin theitawpin a thaw a. Himalayan Trust a’n din a, khawvel hmun tinah thrangpuina hniin a’n zin suok a. Chu Trust hmang chun sikul 30, hospital 2, medical clinics 12, airport 2 a bawl a, thoktu tam tak a chawm bok a. Hienga thil ropui tak a thaw lei hin Everest an lawn kai ni champha voi 50-naah Nepal sorkar chun Honorary Citizenship a pek a, ram dang mi chuong ang chawimawina hmu hmasa tak chu a nih. British Kumpinu le New Zealand sorkar khomin chawimawina insang tak an pek el bakah ama chauh hi dam laia New Zealand dollar note-a lim chuong phak um sun a la nih.

Sir Edmund Hillary hi pa vachal (adventurer) a na, thä inza zek zeka mi dâi phak lo dâi dinga huoisen taka chona rawl don ngam mi a nih. Chuleiin, kum 1958-a Commonwealth Trans-Antartic Expedition an nei khom khan ama hin New Zealand section a thruoi a, January 4-ah South Pole an tlung a, anni laia a tlung hmasa tak an nih. Hi champha sawmnganaa khom hin January 2007 khan kum 87 a ni hnungin Antartica a la sir nawk a nih. Chun, kea thlapa sir hmasa tak Neil Armstrong leh 1985 khan vuongna chîn khalin Arctic Ocean vuong khumin North Pole a sir bok a nih. North Pole, South Pole le Mount Everest sir vong tah khawvela mihriem um sun a nih.

Thina voi tam a pumpel laia pakhat chauh hang hril ei tih. Kum 1979 khan Antartic Region fang dinga Air New Zealand Flight 901-a fehai inrawitu le commentator dinga ruot a ni a, sienkhom a fe hman naw leiin a ruolpa Peter Mulgrew a fe ta lem a. Hi vuongna hin tuoksiet tuokin Mount Erebus a baw a, a chuonghai an thi vong a nih. Vuongna sieta koppui chân ve ve, a hma khoma sung khat ang hiela inhnaia lo khawsa an ni leiin, chu vangduoina chun a ruolpa nuhmei thisan June Mulgrew leh a kei hnai zuol a.

Edmund Hillary le Kei

Kum 1953-a Edmund Hillary le Tenzing Norgay hlawtlingna lawma umni kan kham bak kha chu ekzama Mount Everest kai hmasa tak an indon ka sang changa an hming ka ziek bak chu an thi an dam khom ka hriet zui ta naw a. Kei khom 1953 laia inthoka ka tlang kai kha sunzom peiin kum 1970 khan ka suo a, India rama ekzama hmu thei sin insang tak IAS/IFS tlingin IFS ka zom ve a. Trening zoin ram puo tieng palai sin thawin kum 1976-1997 chen kan thang a.

Kum 1983 khan New Zealand le India sorkar inlaichinna a petek a, National Party sorkar thruoitu Prime Minister Muldoon-in sum harsat suonlamin New Delhi-a an High Commission a khâr a. Commonwealth ram laia a lien tak le khawvela mipui roinrelna rama mi tamna tak ni si, chuonga India ram a hang ngai poimaw naw el chu Delhi ta dingin ngai thiem a harsa hle a. Melbourne-a Commonwealth Heads of Government Meeting an nei truma Prime Minister Pi India Gandhi-in a baukhat met leia a ving lungsena a thaw ni dinga ngai pawl khom an um a. Chuonga thil a um ta si chun tiin India khomin High Commissioner thrung lai chu a son hmang a, a aia fe dingin kan Foreign Secretary Romesh Bhandari-in a mi tir thut leiin Saudi Arabia-a inthokin New Zealand khawpui Wellington-ah 1983 September-in kan lut a.

Inrinni zan khat khat chu India mi ruolhai le zanbu kîla kan inpawl khawm laiin ieng le inzom amanih ka hriet ta nawa chu Edmund Hillary hming a hung inri suok a. Chu chun thawk-le-khatah Pherzawl High Schoolah ngaituonain a mi fen kîr nghal a. Kei chun makti tak le mawl takin, “Ka! Edmund Hillary kha a la dam maw?” ka ta. Anni chun, “Dam e, a la chakvak khop el. Auckland-ah a um a, khuoi vai pumin somdawlna sin (charity works) nasa takin Nepal rama dingin a thaw a nih” tiin an mi hril a. Dik chie chun, tien lai mi daia ka ngai, a dam khom ka ring ta teu teu lo a nih. Keima ngei khom hi chuonga mi ngai pawl chu ka tuok rawn el tah.

Thawtranni chun ka Secretary kuomah Edmund Hillary address le a telefawn number hung zong suok dingin ka hril a. A lo kol sa a ni leiin a mi hung pek nghal a. Telefawnin ka hei biek a, Auckland-a ka’n zin hmasa takah chibai malama a ina va sir ka nuom thu ka hril a, a lawm khop el a. Telefawna mi ei biek hin an mizie ding iemani tawk chu ngaidan ei nei thei nghal hlak a. Pa inngaitlawm le nèlum, pawl inhoi, mi tlang huou el ni dingin ka ring nghal a. Kar khat hnungah Auckland ka sir hmasa takin a in luma ngei ka va pan a; ka mi ngaisang le ka tum ram hnota tlang kai harsahai khom kai thei dinga tumruna le beiseina pholeng Mount Everest-a mi lo tarpektu chu kut lum ngeiin ka chibai ve tah a nih. Kan inhmu phata inthokin, Zodiac sign inang, Cancer kan ni ve ve lei khom ni chuong kher loin, kan inngaina êm êm nghal el chu tie! A dung a’n sang leiin kan inchibai lai thlalak entu chun naupang le papui inchibai sawn vong an tih.

A kum nawk 1984-ah inthlangpui a um ding a ni leiin inkhing ding National Party le Labour Party hai chun thrang an lak nasa hle a. Labour Party tienga an thruoitu le Opposition Leader chu David Lange a nih. A pawlisi chu, inthlangah an party an tling a, sorkarna an lak chun, a thaw hmasa tak ding chu Delhi-a New Zealand High Commission sie nawk nghal a nih. Chuleiin, India mita pilvut phultu National Party le an thruoitu Muldoon hnè thal dêr chu kan inhnik tlàngna a nih. Nasa takin thrang kan lak a, Labour Party-in hnêna changin sorkar an siem a. A ti ang ngeiin, inthlang rizal an puong zoa press interview a nei hmasa takah, ieng dang khom a hril hmain, Delhi-a NZ High Commission sie nawk ding thu a puong hmasa tak a nih. India le NZ inlaichinna tuoithara um lawmnan ruoi ka siem a, mi 300 chuong kan fiel a, chu taka chun Prime Minister David Lange chu kan khuollien a nih. Ama khom hin August 13, 2005 khan muol a mi lo liemsan ve tah.

Zan khat chu Prime Minister Lange-in ka in tieng telefawnin a mi hung biek a. “Ei ram inlaichinna siem thra nawk dingin ei pahniin thrang ei lak nasa bok a. New Zealand-a chauh khom ni lo, Indian Sub-continent-a mi hriet lar tak Sir Edmund Hillary hi kan ram aiawa Delhi-a tir ka rot a, ama khomin a remti a, ka lawm khop el. Nang khoma i lawm ve ka ring leiin tu dang hriet hmain ka hung hril che a nih. Hi thua kan sorkar lekha khom lo hmu vak in tih” tiin a mi hung hril a. A kar nawk chun hi thu le inzom hin Wellington-ah inlânin a hung a tum thu Edmund Hillary-in a mi hung hril leiin chuong laia Indian restaurant um suna chun sunbu fakah ka fiel a. Car pahni thruoiin erpawta inthokin kan va lam a, a ruolnu June Mulgrew a hung thruoi a. Car-a inthoka restaurant pan dinga kan suok charin thli hrât takin a hung hrang a, kan nihliep a mut let thop a, June Mulgrew tarmit a len hmang dai bok a. A mit a chàu tah leiin restaurant-a menu kan hang thlang ding khomin Edmund tarmit a haw sèn a. Anni pahni hi an koppuihai ve ve vuongna sieta boral an ni leiin, a hmaa ruol thra an lo ni bakah vangduoinain a tring mat a. Delhi-a High Commissioner-a Edmund a fe khomin Official Hostess dingin June hi a thruoi a, a tawpah December 21, 1989 khan an innei tah a nih.

An rama Sir Edmund Hillary an ko duotna chu “Sir Ed” an naw leh “Ed” ti ringot a nih. Ama hi khawvel map-a New Zealand sietu laia a pukhawi a nih. Kan inhmu hnuhnung tak chu February 1990 khan a nih. Kum 1985 hnukhawi tieng NZ ka suoksan a, Rangoon-ah 1986 March-in kan inson lut a. 1990 January 25 khan Rangoon suoksanin, Delhi-ah iemani chen kan cham hnungin Italy hmar tienga khawpui Milan-ah kan inson a. Delhi kan tlung charin telefawn-ah Sir Edmund ka hei chibai a. A inah zanbu kîl dingin a mi fiel a, hlim takin kan titi a, a sin thar le inzomin thil thar hril ding khom a lo hau ta hle a, zanin a mi dai naw a ni tak. India ram bakah Bangladesh le Nepal a enkol sa leiin a karkalak a zâu a, fieltu a hau a, a buoi hle. Mi dang neka ama buoi chungchuongna chu a sin tak nek hmanin a tak ngeia a hmêl hmu le chibai nuom hrim hrim an tam lei a nih.

Hi truma kan inhmu hi kan inhmu tawpna tak a lo ni dèr el. July-August, 2006-a New Zealand-a kan naunu Helen Ruolsingpui kana kar thum kan inzin sung telefawn beka hei chibai ka tuma chu an inzin lai a ni leiin kan inbiek hman ta nawh. Sir Edmund Hillary kha ka hringnuna phûrna le tumruna nasa tak mi petu laia mi pakhat a ni leiin ka ngaisang a, ka ngaina a nih. Pa inngaitlawm tak a nina kha ngaisang a um zuolna a nih. Ama ang boka tumruna le teireina nei taphot chu thil ei thawna le chemkalna zawng sengah mi naran khom mi chungchuong ei kai theizie a nun ngeia Mount Everest tlang sîpa mi tin hmu theia pholeng mi tarpektu a nih. A lam hraw ang hraw peitu taphotin Sir Edmund kha entona ei hmang chun thi tah sien khom hring zing a tih. Good bye, Sir Edmund, I salute you! May you rest in peace. ( Delhi, January 17, 2008)

Read More | comments

Nghil Lo Champha

By L.Keivom, Inpui.com Columnist

“It is not the mountain we conquer but ourselves.”-Edmund Hillary (May 29, 1953)

Ei nuna thil tlung poimaw, ei ngaisak le hmang zui ta naw leia ei hriet zingna computer khawlin ei thluok kila a lo hnaw lut tah hi a chang chun râlhlo vuong angin a hung de nawk zok a, a bo nawk dai a. A chang ruok chun ei hriet suok thei el lo, ngaituonaa châm, lungril mortu a um hlak a. Chu thil chu chîk taka ei ngaituo zui chun ei nuna ei tonhriet, ei hrietna khawla inthoka nuoi bo el thei lo, a lo ni nuom khop el.

May 29, 2013 Nilaini tuka ka zing thoin YMA Souvenir-a insuo dinga ka artikul ziek lai chu sunzom dingin ka computer ka hang hong a. Sienkhom, thil poimaw ka thaw ding ieng amanih um tlata ka hriet leiin ka lungril a kam a, ka thu ziek lai khom chu dîng takin ka ngaituo thei naw a. Ka zuk ngaituo chun, e, a ni takluo, ka telephone bill pekna ding last date a nih ti ka hriet suok a, cheque ka lak suok a, ka ziek nghal a. Sienkhom, ka lungril kamtu chu a la rè chuong naw leiin, hi ni poimawna san hriet tumin internet-ah ka zuk zong leh, Edmund Hillary le Tenzing Norgay-in khawvela tlang sip insang tak Mount Everest an lawn kai ni champha voi 60-na a lo ni zing a, ka har huoi a, ram tinah ngaituo a vuong kuol a.

Hi ni hi May 29, 1953 hi Zirtawpni, hnèna ni a nih. Zirtawpni hi ni poimaw le hriet zing tlak, Isu ngei khoma Kalvari tlanga hnĕna hlado an sam ni, van le khawvel an inrem nawkna ni a nih. Chu leia Zirtawpni Thra (Good Friday) ti a ni hrim a nih. Hi tuk, zing dar 11:30 a Mount Everest an lawn kai thu khan BBC radio hmangin khawvel a deng suok nghal a. Khang lai khan Pherzawl tlang le khawvel kan insuizom theina um sun chu radio chauh a nih. Kan zirtirtuhaiin a chanchin an hriet charin, lawmpuina inentirna dingin sikul chawl an puong nghal a. Kan lawmzie le tu la thaw ngai lo, hne băn ruol loa ngai Mt. Everest an kai theina thuruk, thaw thei ruol loa inlang khom ringna le theitawp suoa thaw rakna leia hnè thei a lo nizie zuk hrietnain phŭrna a mi hang pek nasatzie kha hrilin a siek nawh.

Hi le inzoma Edmund Hillary le kum 30 hnunga New Zealand-a kan inhmu dan le a hnunga ruola kan hung inman pei dan chanchin chu January 11, 2008-a a thi khan ama inthlăna malamin ka ziek a, chu chu a hnuoia hin hnena an chang champha kum 60-na lawmna le hrietzingna dingin ka hun thur suok nawk a nih.

(May 29, 2013 Dellhi)

Read More | comments

Barak Valley Hill Tribes Development Council Chairman Lalthawmlien Neitham le inpawlna

Written By Nahai on May 28, 2013 | 28.5.13

May 28, 2013

Ziektu: Pu Timothy Z. Zote

April 4, 2013 ni chun, Hmarkhawlien, Rengthei inhnikna hmun le taima khuo tia hriet lar a chun ka um a. Manmasi Year Book-a insuo ding le hnam tadinga thil tha nia ring research work thawa inzin vel ka ni ang hrimin, ei hnamin hmasawnna kalbi pawimaw tak ei hraw mekna ding a, ei hnam ta dinga hmangruo tha le pawimaw, thang thar hai hmakhuo ngaina leia, hmathlir tha tak (Vision) neia Assam-a hma lo latu Pu Tangka Sangkhum, President, Cachar Hill People Federation le A.R. Lasker, Deputy Secretary, Government of Assam, W.P.T & B.C Deptt., Assam, Dispur, le Chief Minister hma bul ngeia Date 18.3.1996 a Memorundum of Settlement an lo sign-na ra nia ka hriet leiin T. Sangkhum chu um naw sien khawm a thlarau chu inza tak pumin Sub Office Hmarkhawlien khawsunga uma chun ka lenglut ve hlau el a.

Office chu sawngkhat-naa um a lo ni a, ka hei kai a, ka hei lut chun, room thuma the a lo ni a, General section le Head Clerk le Chairman, Barak Valley Hill Tribes Development Council room a uma, room hai a thienghlim a, Office staff hai an bengvar hlein ka hriet. Ei ni Manmasi Hmar nauhai tawng ngeia biek thei vawng an ni a, chun tawng tamlem chu Hmar tawng a niin ka hriet. Chu chun ka lawmna a suk tam pha hle. Hienglai zing hin, ka hei belchieng nawk zuola Notice/Circular Board-a intar ka hei hmu nawk ta pei a, chu taka chun, a hnuoiah signator chu Pu Lalthomlien Neitham, Chairman, Barak Valley Hill Tribes Development Council chu a lo ni zing a, hienglai zing hin, mi ngo hai tawnga ziek a ni mani ka ti chu, Hmar tawng Part –I (Iemana?) ti tawnga ziek a lo ni zing chu tie! Hi thil ziek hin hieng ang Development Council lo suol suoktu, inrim taka, thosie le thangtham, pheisen ral tawna, zam lo a, lo tuor muolsuotu hai le mipui supportu hai thlarau kuomah inzana ka nei nasa nawk zuol.

Office boruok le office functionary ka thlir vel lai zing chun, Staff pakhat fel tak el, zawna ka lo indawn thut a, ama mi hril hai chu: “Tulai hnaia Chairman thar pu Lalthomlien Neitham hmalakna le hmadawmnain thil tam tak, sem le sawmdawlna sin an lo thaw ta thu a mi hril a. Chu’ng an sem hai chu a tlangpuiin, 2012 -1013 Term sunga schemes: (1) Hmeithai (widow) hai ta din Rs. 2,500 mi 60 kuomah pek a ni ta a. 2. Inchuklai Class X – XII Rs. 5,000/- mi 20 kuomah pek a ni a. 3. Rickshow Rs. 16,000/- man mi 16 kuomah pek a ni bawk. 4. Computer Desk Stop 25,000/- man mi 10 kuomah inhlan a ni bawk. 5. Free Coaching IX– X ta din hma an lak a, 6. (a) Tata Magic Iris Rs. 90,000/- Grant-in mi 40 kuomah an inhlan bawk. (b) Indica Rs. 1,16,000/- grant-in mi 22 kuomah inhlan bawk. 7. ANM Students Rs. 20,000/- mi 15 kuomah pek an ni bawk. 8. Income generate-na dingin (a) Piggery (Vawkvai) Rs. 20,000/- mi 40 kuomah inhlan a nih. (b) Poultry (Arvai) Rs. 20,000/- mi 40 kuomah inhlan a nih. (c) Fishery (Ngavai) Rs. 20,000/- mi 20 kuomah sem a ni bawk. Hieng ang schemes implement a ni thu ka hriet chun, ei hnam BVHDC sunga umhai ta ding chun vangneina kawl a hung hersuok tan a nih, ti an langin ka hriet a, hi lai rama chenghai ta ding chun lungril le ngaituona hmang thiem chun hmasawnna kawtsuo a lo inchang thei ding zie a suklangin ka hriet.

Ka hei indawn zau pei a, Chairman pa Pu Lalthomlien Neitham hi office a kai hlak am? Tia zwna ka hei indawn chun, staff pakhat chun , “ kan Chairman pa, anga hmala nasa le inpe zo, office kai tha, bu fa hman naw raka sin tamlaia inpe an um kan ring nawh a, ama le Pathien zara development schemes tam tak hi khel suok a ni thu a hril a”. Chu’ng a ni leh, Chairman inhmu pui thei ka ti? ti a. Peon ka hei indawn chun, ka nina le khawlaia inthawka hung am ka nih, a min dawn hnu chun Peon chun Chairman pa kuomah ( Pass) chu a mi lak pek a. Chungchun, a mi hung ko lut ta a. Hi zet hin chu, mang a hawi rum rum el ka tih. Asan chu, Chairman , Pu Lalthawmlien Neitham hi pieng phunga chun la naupang kum 40 hnuoi tieng a la ni a. Ka hei chibai a, Hmar tawng ngeia Development Council Sub Office-a titina ka hei nei thei el chu ka lungriemin a mi thlak hiel a. Kan hei hohlim ding chau chun calling bell a hmet a, iem an ta ding aw, ka ti chu Peon a hung lut a, Pu iem? a hung ti nghal a, Theitui hung siem rawh, pahnih a hei ti a, a lum deu bawk a, theitui Freeze-a mi dei rilrel tak a hung dawm a, kan hei dawn a, kan hohlim ta pei a, thla amuongin, ama Chairman thar Pu Lalthawmlien hlak chu a fel, chun a hmala’k dan le a tum hai a mi hril chun, mi a sukphur a, inpema ama rorelna hnuoia cheng ve ei nuom el a nih. Staff hai kuoma ka thu hriet hai indawnna ka nei nawn nawk chun, a lo indik a, chun hieng subsidy le Developmenttal Schemse, Income generate- na dinga schemes tam tak laklut pei a tum thu le, a biel sung, a chel hun sunga nasa taka sukhmasawn a tum thu le, sin tam laia Office kai leia zan dar10.00Pm chen chen an meng hlak thu dam le adang dang a hril a. Mipui tam tak khawmin hienga mipui ta dinga sin indik tak le tha taka an thaw lei hin mipui tam tak chun lawmthu hril a, office-a hung khawm an um hlak a, amiruokchu, lawmna suklang thiem lo, lawm ve bawk si khawm an um a. Chun, chierna le indemna lem chu a bang nawh a, hnuoi ram khawvelah hieng anga indemna le inhrilsietna chun min kiengsan ngai naw nih ti chu a hril sa bawk a. Chairman pa chun, mi tuel khawm thurawn tha le ngaidan tha, a thaw thei ding tawk, thil um a um chun a lawmlut zing thu le, sakhuo thuoitu hai le Politicient tum tum khawm a, ral thlir el lo va, mi tawiawm zing ding le tawngtainaa mi hung hrie pei dingin, media fethlengin a lungrila thil umhai chu a hril sa bawk” a nih.

Pu Lalthawmlien Neitham, chairman, chanchin tia kan dawnna chu mi dawnin hieng a hnuoi ang hin a chanchin chu a mi hril a nih.

A ma Pu Lalthawmlien Neitham hi Josanglien Hmar le Thanghnem Hmar hai kara inthawk June 27, 1979 khan hi Khawvel var hi hung hmu tanin piengpui unau nuhmei neiin ama chu pasal um sun a nih. A piengna le a seiliena chu Hmarkhawlien a ni a. A hming an lo phuok dan indik tak chu Gedeon Lalthawmlien Neitham a ni a. A chien lai nunah ruolpawl thiem tak a ni a. Chun Inchukna tieng khawm mi vantlang tak a ni a, an chuk chena chu hnesaw taka thaw hlak a ni a, Matric chen chu sirin, a hung puitling pei a, khawtlang le inchuklai, Students organization-ah inhmang peiin, HNU, Assistant Secretary, Cachar ah 2009 -2011 chen a chel a. All Assam Tribal Sangha Association-ah Vice President lo chel ta a ni ta bawk, Leader, HSA, Barak Valley Jt. Hqrs, 2001 -2003, Adviser, Barak Valley Headman Association, 2013 ni lai a ni bawk a. Tuhin a nuhmei Mary Lalchawimawi le nau rila ra pahnih Rachel Malsawmkim le Job Lalditsak hai leh Kristien sungkuo nun zuizing pum le a biel mipui ta dinga mawng zang taka sinthaw nuomna leiin Hmarkhawlien ngeiah an khawsa mek a nih.

Read More | comments (1)

Chîterek reka inthrena

Written By Nahai on May 25, 2013 | 25.5.13

May 25, 2013

By H.K.Kawllienthang
New Delhi, 23.05.2013

Hmar tronga chîterek ei ti hi ei unau zo hnathlak danghai chun a chin hmel tak a nih an ti hlak. Zo hnathlak dang hai hin thil chîn hrilna trongkam nei hai sienkhom hieng anga chinzie hei hril uor theina trongkam hi chu an nei ve naw ni sien a hoi. British lalramin India ram a op lai khan hi trongkam hi anni ta lo ni sien chu “Divide and Rule Policy” hminga khan “Chîterek” an ti hmel a nih. Hi trongkam “Chîterek” ei nei bik lei hi amani ding chîterek reka inthre darna thil rêng rĕng thaw hi ei chemkalna zawng tak a lo ni el tak hi? An naw leh Sap (mingo) hai ngai sang hnam eini leia Kumpinu lalram policy changchawi ‘divide and rule’ chen kha ei ril rem zawng tak a hung ni pei lei?

Abikin Kohran pawl bing sunga hin hi divide and rule hi ei hmang uor leiin pawl tam tak Hmar lai a suok pha niin an lang. Chîterek reka inthre darhai chunga roreltua ei um fir fer hi thaw thra fe-in ei lan ngai nawk nghal! Tamzie le inphua Secretary/President tia ko thei, eini Hmarhai neka hau lem an um ring a um nawh. Hieng zat ei nei taa chu ei hnamin a thrathnem le hmasawn phàna hril ding a tam bek nawh. Ei umna hmun poah mihai sirde ei la ni zing. Pawl khata luongkhawmin inthuruol inla chu, tuta ei ngirhmun nek hin chu kong iengkimah changkang lem ngei ei tih.

Hun liem ta hnung ei thlir kir chun, Hmarhai laia Kohran sunga inthrena hmasa tak chu kum 1929-a NEIGM-a inthrena kha a ni el awm. Hi truma inthrena hi a san dang tamtak laia Setanin hmangruoa a hmang pakhat nia inlang chu trong thuah, Hmar trong hmang le hmang naw hai kara inthrena a nih. Chun lien tham deua inthre voi hnina chu ICI Kohran 1968-a a koi dar kha a nih. Hi truma inthrena ruok hi chu Hmar hnam sungah kohran rorelna thua inkhuongruol nawna le thuneina inchua inthre ei nih. Chu hnung chun, pawl hran hran a hung suok zui ta pei a. Ei pawl chit ei hmangai ngawi ngawi a, ei hmangai dan khom ‘Very, Very’ a ni top el. Inremnawna leia inthredar hai khan, ei kohran/pawl chu Pathien hring kohran, Pathien min dinpui ngeiah ei pom thlap bok. A ni chie di’m ruok chu ngaituo um tak a nih. Pathien chu thrè thei a ni si nawh. Chun, ei inthrena san hai hlak a chin tiel tiel. Pathien ruok chu zani, voisun le chatuona danglam lo a ni bok si.

Tulaia Delhi tlanga inthrena lem hi chu a hmaa inthrena nekin a la chin nawk zuol, chîterek “Divide and rule policy” lei bok niin an lang. Hienga Hmarhai chîterek reka ei inthre pei si chun, ei inthrena san hlak a chin tiel tiel el bok si a, nakie pha lem chu Laibung/Pahnam hming chawiin, Thriek Kohran,Lungtrau kohran, Khawbung kohran etc.in inthre nawng ei tih ti ngam an nawh. ‘Keini pahnam nina in mi pek ve nawh’ ti suonlam siemin pahnam kohran ei lan din seng hmel a nih. Khaw khatah kohran/pawl 20/30 ei um pha zet chu “Halleluia Chorus” ti ang reng, mawi taka hlapawlpui rem chu harsa ta hleng a tih, sungkuo khatin nau 40/50 hon ei nei a ni ngot si naw chun. Vanrama hlak chun tu pawl kha pawl ti reng a um ta awm si nawh, chi tin trong tin pawl khat chau eini ta awm si a. Vanram kotkharah “Very Very kan Kohran” ti an lo tar naw lem chun,Hremhmun tienga inlawi nuom lem khom um ta bang ei tih.

Pawl chîterek reka um inhoi ei tia chu, tangka sum ruok chu chîterek ni lo, tamtak ei dit seng. Foreign sum lem chu tamtak Van Mana anga hung sur chur chur dingin ei beisei bok. Ram dang sum hmu dan ding nasa takin ei ngaituo a. Sum tieng chu a Top-up dan ding ei zonga, project chi dang dang, thra tak tak siem chu inchuktir hranpa ei ngai bek nawh. Ei kohran/pawl ei tihai ku hin ami hne dan hi mak tak a nih. Ei pawla hai hin chu Very Very vong niin ei inlang tah. Pawl ei hmangai dan le ei inthruoi danhai khom hi Religious Cult rong a kai deu vong ta khom ni sien a hoi. Hmangai ding tak Pathien le mani u le nauhai le hnam hmangai nekin mani pawl chit ei hmangai ta lem. Pathien zarin chu pawl kha pawl chu ka nih ei inti tawl chu an ta hi! Mak thei ngei. Tulai thrangtharhai nekin, kum tienga upa deu,thranghluihaiin mani pawl/kohran ei hmangai bik danhai hi ngaituo non a trul tah niin an lang. Kohrana thoktu ni lo haiin kohran chungchang an hril pha hlak “I kuong naw ding hung nor naw rawh” ei ti pei bok si. Ei hmabak chu inthim tak a nih.

Delhi tlangah Hmar nauhai inthuruol taka Pathien ei chawibiek diel diel lai, Makedonia kona rawl anga ngaiin,”Makedonia ramah hung kai la, mi hung san rawh” ti kha changchawi in, Delhi hi an hung hmu Makedonia hlur a, divide and rule policy hmangin thrang an hung lak a, a mak thei ngei. Nakie pha lem chu Nehemia 4:17-18 kha ei chang dit tak la hung ni nawng a tih ti ngam a ni nawh. Bible-a inziekhai hi mani trânghma sukfihlim le inthiem chopna dinga Bible chang nuomna lai lai hmet de hi thil trium tak a nih. Muslim sakhuo zuituhai lai “Taliban” an nei ang hi, ei nei vena ding a hla bek ta naw ni sien a hoi.

Taliban hril tâka chun, an intran dan tlawmte hei hril ei tih. Kum 1979 a Soviet Union in Afghanistan a run khan, Soviet sipai hai Afghanistan a inthoka hnot suok dinga movement hung suok laia Mujahideen pawla faction pakhat chu Taliban hi a nih. Chuonglai chun USA le Pakistan sorkarin sipai le tangka sumin nasa takin Mujahideen hai chu an thrangpui a. Chu zar chun Afghan Mujahideen haiin Soviet sipaihai chu nasa takin an suom thei pha a. The New York Times-in a ziek dan chun Soviet Union chun sipai 15,000 Afghanistanah a chân a nih. Kum 1989 in Soviet sipaihai chu Afghanistan a inthokin an inhnuk dok a. An President Sayid Mohammed Najibullah chu suom thlain Mujahideen alliance hai chun sorkar ro an hung rel tran tah a nih.

Sienkhom sungrilah an inrem mumal thei naw leiin râl rûka inbeina anni karah a hung suok a. 1994 tawp tieng khan Taliban chu movement hrat tak a hung ni ta a. Pakistan sorkarin ralthuom, military training le tangka sumin nasa takin a thrangpui zui pei a, chuongchun Afghanistana rambung tam tak chu Talibanhaiin an thu hnuoiah an sie tah a nih. Taliban thruoituhai chu an reng deuthawin, Soviet-haiin an ram an hung run leia tlan hmang, Pakistan refugee camp-a inchuk (educated) an nih. Taliban hai hi Sunni Muslim, hnama chu Pashtun an nih. Pushtun mihai hi Pakistan North-West Frontier Province lai tam tak an um a, Pakistan sungah 13 percent lai an nih. Pakistan sorkarin Talibanhai a thrangpuina hi hnama an inkungkeina (ethnic bond) le sakhuona bakah anni hmanga Afghanistan-a thuneina chalai an tum lei a ni deu tak. Sienkhom Osama Bin Laden hung inlang chinah, Taliban hai chu a tira thrangpuitu Pakistan le USA hai ta dinga hmelma lien tak an hung ni tah a nih.

Sakhuonain zung a kei nghet dan hi inthuk tak a nih. Hieng Talibanhai khom hin,’Jihad’ an sakhuo bu Korana inziek hi an hmang indik naw or an inhril hriet dan indik naw leiin firfieka chetna, huoisenna indik lo a hring suok a, poi tawk lo mi tamtakin hringna an chăn pha a nih. Korana inziek “Jihad’ hi a umzie tak chu ‘Indona thienghlim’ ti a ni a. Iraq mi Sunni Muslim-in ami hril dan chun mihriem sunga um suol do tina a nih. Puo tienga inlang suol/hmelma do ni loin, mihriem sunga suol um hi do a hmet deia hne hi ‘Jihad’ chu a nih. Harsatna le buoina ei tuok phaa mani ril rem zawng le tranghma kei zawnga Bible chang nuomna lai lai sirsana hmang ei thaw ei hung thaw el tah dam hi mak tak chu a nih. Jihad indik lo rong ei kai der an ta nawm a nih? Ei Kohran/pawlhai lai hin ‘Taliban’ hai ang hi ei nei fur khom a ni ta el thei. Hnam pumin Pathien rawna ei ngaituo a hun ta hle in an lang.

Read More | comments

Rengkhawpui (Music Video)

Written By Nahai on May 24, 2013 | 24.5.13

May 24, 2013

Lyrics: Rev.S.K Songate.
Tune: Solomon.V.Hmar.
Videography: Darngawn Computers.
Music: James Rochullo.
Recoding Studio: Doh Doh Records.

Read More | comments

Total Pageviews

Categories

Amazing Facts Animals Articles/Artikul Asembly/Inkhawmpui Assam Award Bangalore Barak Valley BHCF Bible Birds Book Books Books/Lekhabu Career Chawimawina Chennai Church Civil Services Exam Computer Tips Culture Dance/Lam Delhi Hmar News Development DHCF DHWA Dress Earn Extra Online Economy/Fak-le-dawn Education Employment News Entertainment Events Fables Family/Sungkuo feature Festival Films Folktales food For Bloggers Freebies From Inpui Fun gallery Games Gospel Centenary Guwahati HCFD Helpful Tips history Hla/Lyrics Hmar Clans Hmar Dance Hmar Directory Hmar Hills Hmar History Hmar Inpui Hmar Literature Hmar Press Hmar Students Association Hmarkhawlien Hmarram Hriselna HSA HYA IAS Imphal Important Dates Important Places Interviews Issue Krismas Language Issue Lawmpuina Lawmthu Learn Hmar Let's Tickle Life Lifestyle Literature LK Column Magazine Manipur Mautam Meghalaya MHCF Michael Jackson Militants Mizoram MK-To the Point Mobile Tips Models Mothers MP3 Mumbai Music Music Album Music Video Music Videos Nahai Column NC Hills New Delhi News news1 Ngaidan Obituary Occupation Offbeat Online Museum Opinion Organisation Leaders Peace People Photos Places Poetry Politics Press Release Profiles Pune Ramsa Religion Religion/Sakhuo Ruonglevaisuo Saikot Sakawrdai Sangliana Sermon Settlements Shillong Short Story Sikpui Ruoi Silchar Sinlung Hills SMS Society Thu le hla Tipaimukh Dam Tipaimukh/Ruonglevaisuo Traditions Tripura Tuithaphai Tuolte Vanglai Vate video Videos Villages Villages/Khuo Website Websites Weird Women xx

Blog Archive